TIPS
Kan nau pakhat, vâirama inhlawh ṭhin hi a awm a. An hlawh ngau ngau chu a tam tham bik loh thu leh chutih ruala mi thilphal leh hmangchang hre deuh ten ‘tip’ an pek ṭhin lawmawmzia min hrilh a, a ngaihnawm ka ti. Mizoram ka ngaihtuah hian mamawhtute tana mi thilphal ‘samari mi ṭha’ kan tam tehlul nen dawr khawi lai emawa thawktute ‘tip’ pek nachang erawh kan la ching lo hlein ka hre thung. ‘Hlawh neia thawk an ni a’ kan ti rilru a ni mai thei; mahse, an hlawh beithamzia leh an chhungkaw mamawhna san si-zia ngaihtuahpui pha ila chu Masi dawna ‘samari mi ṭha’ kan tih ang deuh hian tute emaw dawra hlawh tlêm tê neia thawktute emaw, mipui tana thawktute emaw hi ‘tip’ pek nachang kan hriain kan zawngchhang ngei awm e.
Dâwra thawkte hi ṭhenkhat chu lainatawm ve tak tak an ni hlawm a, a ruaituten hlawh tihtham deuh pêk duh viau mah se an inhralhnain a tlin tawk bak an pe thei bik si lo. Ṭhenkhat chu chhungte'n an lehkha zir chhunzawmna tur an ngaihtuahsak theih loh, anmahni'n ṭhahnem an ngaih êm avânga a awm ang ang thawka inhlawh te an ni a. Ṭhenkhat ni se, chhungkaw mamawhnain a ur thlûk, an duh khawp hlawh hmu lo mah se hna dang an hmuh miau si loh avânga inren êm êm chunga thawkte an awm bawk. A dik a dik chuan an hlawh hi anmahni tan chauh pawha beitham tak a ni. Kan sawi tak ang khan mamawhnain a ur thlu hrim a, an thawk a ni ve mai. Hetiang kara duhsak taka ‘tip’ han pek chu thawhlawm bawma thlak tluk zeta hlu a ni thei ang chu.
‘Tip’ sawi takah chuan khawpui lama khawsate'n thingtlâng kilkhawr zâwka awmte min rawn tlawh changa thil hawn tur kan dapsak dante hi a hluin a ropui. Aizawl leh khawi lai khawpui zâwk emawa khawsa, eizawnna kawngah pawh ngelnghet zâwk an ni tih hre chunga hawn tur an nei loh hlaua kan dapsak hian chhungkua kan nihhona kawngah te, inhmelhriat kan nihna kawngahten min phuar khawm ṭha lehzual ṭhin. Uchang rêp, dawlrêp, behlâwirêp, rawtuai rêp, anthûr rêp leh khatual chenin; ritsak deuh mah se bâl, mâi, maipawl, serṭawk tihte pawh hi khawpui lamah lei tur a awm reng; mahse, laina chu laina, ṭhian ṭha chu ṭhian ṭha a ni tlat!
Hêng thilte hi a lêt beisei vânga tih a nih ngai loh rualin mihringte zawng kan chunga thil ṭha titute, min duhsaktute hre kar ṭhin kan ni miau alawm le. Dammawh hritlang hnaptui tawh chang leh châkkhai ilo ngaihtuaha khawpui han pan changa inthlahrung lova kan belh ber an ni ve leh thung a. Haw dawna an hluihlawn tawh lam, ‘hnawthawh thawmhnaw tur’ min pêk, keini’n inchei nana kan hman leh tak daih si te hi an hriata sawi zui pawh a ṭul kher lo ve. Hetianga ṭhat leh ṭhat inlâwm tawn hi a lo zawngchhangtlak hle mai a, tih fo chi a ni.
Sawi zel ta ila, a chhe zawng leh lungchhiatthlak zawnga sawi dawn chuan Covid 19 hripui zet kha chu keini generation piah lam daih thlenga hriat reng tawh tur a ni. Harsatna leh manganna min thlen zozaite kha thawnthu lungchhiatthlakah an chang mek chu a nih hi. Mahse, Upa ten “Ṭampui mitthiin unau laina a kai chhuak…” an tih a lo dikzia leh a fiahna kan hmu-ah ka ngai. Sumdawnna leh supply zawng zawng a tawp a, khawpui lamin thlai hring an hmu phak lo. Chutah zet chuan mahni Mizopuite mamawh phuhru turin thingtlang khaw tam tak ten chet an thawh a. Thlai hring an hmuh theih ang ang vai khawmin - anṭam, chakawk, tumbu, saisu leh a remchang apiang khawpui lamah a thlawnin an sem chur chur mai a. Khawpui lam lahin a thlawna lo dawn an duh bik lo; a rulhna pawh ni chuang lovin thingtlang lamin an tlakchham têl, purun, alu leh thil dang tam tak hmangin lawmthu an lo sawi ve leh thung a. ‘A thlum a al ei za’ tih kha a takin kan tawng chho a ni.
Sawi takah chuan sawi awm vak lo thlengin pakâi ta zel ila, kan MLA, minister leh officer liante thlenga kan lo duhsak ṭhinzia hi. Tûn hma deuhte phei kha chuan ran talhin kan lo lâwm a; a dâr emaw, a bawp emaw kan la hawntir ṭhin zui kha a nia! Duhsak takin kan thlang tling a, chumi hnuah pawh phâk ang tawkah kan zar zo ve se tih kha kan duhthusam a la ni fan a. An zin vakvelin min tlawh changte lahin hahipin kan sawi a, intihtheih nan tak kan hmang a. Thingpui in zawk tur pawh ni se nasa taka inruahman a ngai a; chaw ei tur an nih lek phei chuan fund awm hauh lo mah se an chawhmeh duh zawng, an sa ngainat zawng mai bakah khuaino, sangha man thar, zupâwl sa, zêp lovah chuan sakhi chek nen lam hlui kan duh ṭhin. Politics tualzawlah erawh rilru leh ruahmannate hian zâr inzo tawn, induhsak tawn hi a mipui leh politician-te rilruah hian a lian ber thung lawi a, thil mak pawh a ni hran lo ve.
Tichuan, mipuite pawhin MLA, minister, officer-te kan dâwr chângin an chunga ṭhat kan lo chhuah tawh dan te, kan lo mikhual dan leh kan lo duhsak tawh dan zawng zawngte hre ran chungin kan dâwr a, an lakah pawh kan pangchang ṭhin rêng a ni. Anni lah kalna lam apianga keini ang thova duhsaktu, a lêt beisei rana lo mikhualtu tawng ṭhin an nih avângin kan beisei leh duh ang diak diak thu lawmawm erawh min pe vek sêng ṭhin lo; an chunga ṭhat chhuah an tam êm avângin an rûl seng lo te pawh a ni ang chu.
Tlawmngaihna han tih te, induhsak tawnna han tihte a hluin a ropui a. Mizo ten tlawmngaihna ropuizia kan hrilh fiahnaah pawh ‘a lêt beisei lo’ tih hi kan telh ngei ṭhin. Thil ṭha kan tih avânga chapo mai thei kan nihzia hriain kan Pathian thu pawhin, “I kut ding lamin a tih chu vei lamin hre suh se,” tih hial khawpa zirtir kan ni a. Amaherawhchu, mihringte zawng mihring kan ni miau va, kan thil ṭha tih chu sawi loh kan la tih tum nen lama sawi nuam ti mi kan ni miau sia le! Kan thil ṭha tih chauh pawh ni lo, kan tih ṭhat vak loh thleng thlenga sawi mawi châng pawh kan neih hi. “Vawi eng zat nge ka ngaihdam tawh che?” tih thute pawh hi mi fel tak ṭawngkam chhuak a nih rualin a Pathian thu loh dan riau a awm nia.
Engpawh nise, ‘tip’ chungchang thuah chuan Vaiho kan tihte pawh hian keini ang thoin Sapram lama an thil chin ṭhin tam tak an chawlût ve a; Sapho pawh khuan tute tih dan emaw chu an nunphungah te, an ṭawngah te pawh an seng lût ve zel tho ang. British-ho kha Mizo ten ‘sapho’ kan han tih ṭhin kha chu an ni ngei tak a; mahse, hun rei tak ata tawh vun ngo zawng zawng ‘sapho’ huangah kan rin lut ta vek mai. Tu pawi a sawi loh laiin a changin English mi kan sawina bil deuh a ni a; a changin a vun ngo hrim hrim kan sawina ṭawngkam a ni bawk. Dik tak chuan ṭawng bikah ngat phei chuan sapṭawng hi hnam dang ṭawngin a pawlhsawp nasat ber a ni hial awm asin. Hnam dang thil ṭha tih leh nunphung ṭha zâwk entawn leh nunpui ve tum hi hnam tin tih dan a ni a, tlâwma lak chi pawh a lo ni lo ve.
- R.Lalfakawma, Seling