Provisional adhoc school-te dinhmun tihfel ran a ngai
Mizoram chhunga government school 100-a 90 aia tam mah hi khawtlang leh kohhranin kum tam tak liam taa mamawhna avanga duh taka an din, khatih hun laia sawrkarna fawng vuantu Mizo Union, PC, Congress leh MNF, etc ten upgradation an lo kalpui tawh a ni. “Zirna school upgradation hi politics-a hlawkna zawnna mai a ni e,” tia ngaihdan nei a awm theih hle, a dikna chen pawh a awm mai thei. Kross aṭanga thlirna dik neitu chuan tu pawh, eng pawh a hmu mâm thianghlim angin, zirna atanga thlirna dik neitu thlirna atang chuan engkim a fel thin.
Heti zawng hian han ngaihtuah teh le. Mizorama vantlang leh kohhranin school an din, sawrkarin an upgrade leh an thuam ṭhatte avanga inchhir ta em em mimal, khua leh sawrkar an la awm ngai lo hi zirna in pawimawhna leh zahawmzia chianna a ni. School avang chuan mi tam takin human resource tuikhur an thâl a, Zoram pawh hian chumi rah chhuah leh tuikhur tui, tui tak chu a eiin a thâl mek a ni. Heiang renga chanchin ṭha sawi tur chuang a awm lo. Chu hmalakna avang chuan Mizoram mipui hian khawvel kan dâp chhuak mek a nih si hi. Chu mai a ni lo, chung school chhuakte chuan hna ropui tak tak an thawk mai a ni lo va, Zoram zirna hi chhawm nungin tun dinhmun hi kan thleng a ni kan ti thei ang.
Mizoram chhunga sawrkar department hrang hrangin hmasawnna ruhrel, sum tam tak senga an sak leh siam, hman loha chhe mai mai vaibelchhia tam taka sak, ṭawih rala hman tlak loh hmuh tur tam tak a awm a, zirna school upgradation vanga school ṭawih ral sawi tur hi kei chuan ka hre ve mang lo. Shillong ti-shillong-tu chu zirna a ni. Zirna hi a pawimawh em avangin ram tana hnuk pawimawh tak a ni a, mimal, chhungkua, khawtlang leh ram hian a uar a a tih ngei tur a ni. Investment zawng zawngah zirna investment hi pung tam ber leh hlawk ber a ni a, zirnain a tihên loh mihring, chhungkua leh sawrkar pawh ngaihtuahawm tak a ni ang. Kan hotute hian han ngaihtuah vang vang se la, school tihhmasawn avanga harsatna aiin, a outcome ṭha tak avanga Assembly House-a thusawi thei an nih hi inhre thar se a ṭha hle ang.
Provisional adhoc higher secondary Sschool, Mizoram lumpsum GIA te dinhmun hi en chian ṭul hlea ka hriat avangin kan thai lang ang e. Provisional adhoc higher secondary school, Mizoram lumpsum GIA school-a thawkte hi kum 16-23 thawk tling tawh an ni vek hlawm a. Thawktu tam tak hi chu kum 10 service nei tawh mang lo an ni. An status dik tak hi lumpsum aided an ni a, sawrkar hmasain an dinhmun atana a ruatsak pro adhoc hming an chawi ta niin a lang. HSS lumpsum aided-te hian kum khatah 3 lakhs sawrkar atangin an dawng ve thin. Heng school-te hi arts stream an ni deuh vek a, dan tlangpuiin subject zir theih 5-7 an nei tlangpui a. Zirtirtu 5-8 (principal tiamin) an awm tlangpui a, LDC leh IV grade pakhat ve ve an nei bawk. Subject zirtirtu nei kim lo pawhin subject khat an lak bakah, entir nan Education, Mizo etc subject te an inlak sem a, subject khat leh a chanve an la tihna a ni a, an hah hle. Chuti chung chuan HSSLC exam-ah an result a ṭha thei hle a, tun ka ṭawng lo ngai haw lo se, sawrkar school-a subject pakhat zirtirtu 2 leh a aia tamin an zirtir ang ni lovin full time tak meuhin zirtirna hna an thawk tihna a ni.
Mizoramah hian college a awm nual a, H/S leh M/S a tam hle bawk a. Thingtlang khaw te deuhah pawh government school, adhoc aided middle, adhoc aided high school a awm deuh zel a. College chawmtu ber HSS hi a tlemin a rêk em em thung. HSS a tlem avangin thingtlang naupangte pawhin HSLC an pass hnuah sum tam tak senga khawpui an pan a ngai ṭhin. HSS zirlaite hi enkawl uluk ngai tak an ni a, adolescent stage-a awm an ni. Khawvelin nasa takin a hîp a, mihring nuna danglamna nasa tak rilru leh taksaa a thlen huna cheng an nih avangin ven uluk an ngai. Thingtlang nu leh pate’n an hmuh phaka HSS an zir theih an duh a, an fate nun hloh an duh bik lo, kaihhruai an mamawh ber hun lai a nih an hria a. Hemi avang hian thingtlang khawlian leh feeder school ṭhat deuhna hmunah private-in HSS an din ta a, a lan dan ngawtah pawh an hmuh phaka an nun kaihruai paha HSSLC an pass thei hi hlu an ti hle niin a lang. Khawtlang pawhin heng school-te hi an chhawr a, learning outcome pawh a ṭha hlawm hle a, kawng tam takah hma an sawn a ni.
Hetiang taka an ṭangkaipui school chu chhung tinin an ta neih em em. An ngaihhlut em avangin mipui thawh khawmin school building, office, zun in te an sa a, sports goods leh campus beautification thlengin kawng engkimah an infrustructure pawh a puitlingin a ṭha vek a. Khawtlang mipui mai bakah, ta neiha neitu zirtirtute’n an tha an thawh nasa hle. School ṭhenkhat phei chuan hostel hial neiin, volleyball leh basketBall court hial nei an awm nuk bawk. Tunlaia school naupang enkawlna tur item leh facility hrang hrang pawh changtlung takin an nei thum vek a ni.
Lumpsum aided hnuaiah hian thawktute hian a tlangpuiin thla khatah ₹10000–₹18000 an hlawh hlawm a. Sawrkar school-te tih ang zawng zawng–UDISE, VSK, Vidhyanjali, Eco Club, Samagra details zawng zawng an khawih ve vek a; an tan chuan henga hna awmte hi zirtirna hna avanga indaih lo chunga ti an nih avangin school timing-ah an khawih hman vak lo a, in lama an hun âwlah an thawk tlangpui ṭhin. An hlawh en hian chhungkaw châwm ngaihna a awm lo. Zirtirtu ṭhenkhat lumpsum HSS-a thawk MCS inziak tling an awm a, zirtirtu leh hna dang a nghet hmu a chhuak ta an awm nuk karah, hna dang kalsanna chance nei, mahse, school hmangaihna vanga thawk chhunzawm ta an lo ni fur mai. Khawtlang mipui mamawhna avang leh adhoc GIA-ah luhna chance an nei ve thoa an inhriat avangin an thawk tlang a, mahse, he an beiseina hi a zahveah rehbunsak an ni a. Adhoc GIA nih ve hun tawh kha lumpsum GIA leh adhoc GIA inkarah dah an ni chungin an beiseina chu beisei bo-ah a chang ta lek lek niin a lang. Ram hmangaihtu chuan zirna an ngai pawimawh ṭhin a, thingtlang khuaa mite inkhai chhuahna hmunpui ber HSS-in ngaihsak a hlawhlo hi thil mak tak niin a lang.
Thawktute hlawh a tlem avangin an zingah bawng, vawk, leipui leh lo nei paha zirtirna hna thawk an awm ṭeuh mai. An khawngaihthlak hle. A chang chuan zirlai naupangte’n lo, leipui thlawh leh bawng leh vawk chaw phurhah an zirtirtute an pui ṭhin tih ka hriat phei chuan mak ka tiin ropui ka ti a, hetiang tak hian a ni maw in lo tawrh le tiin ka ngaihtuahna a kal thui hle.
Lumpsum GIA provisional adhoc HSS, Mizoram te hian sawrkar hmasaah pawh nasa takin dinhmun ṭha zawka hlankai an nih theihna turin hma an lo la tawh a, sawrkar hmasa khan harsa ti tak chungin an ngenna chu tihhlawhtlinsakin an term tawp dawnah 27th September 2023-a Cabinet Meeting khan school ṭhenkhat (HSS 34, HS 11 leh MS 7) a vaiin school 54 chu lumpsum GIA aṭangin provisional adhoc-ah a upgrade a. He upgradation atana Gazette Notification pawh 5th Oct. 2023 khan tihchhuah a ni. An beisei adhoc GIA-ah lut lo mah se, provisional adhoc status-a dah an ni chu an lawm hle tho. He status an enjoy hun atan 1st April 2024 ruat a ni a, hemi aṭang hian financial benefit pawh dawng thei tura duan a ni. Provisional adhoc status-a an hlawh tura ruat chu half basic + half DA a ni. A tam lem lo hle. Chuti chung chuan an gazette order neih sa chu cancel a ni a, ‘Dan (Rules) a awm lo’ tiin enṭhat leh turin Cabinet-in thu a titlu a, hei hi thu dik a ni. Mahse, he school upgradation hi a pawimawhna hria a, mihring tling lo tlinga siamtu zirtirtu leh school an nih ve tho avangin an nihna zahsak tak taktu tan eng thil mah har a awmlo tih a chiang.
Press statement of Hon’ble Minister, School Education, etc. Dr. Vanlalthlana on 19th June 2024. (8712024-2025) Upgradation of Schools (2023) chungchanga Mizoram mipuite hrilhhriatna a siam first para-ah chuan, “Ni 18.6.2024 (Tuesday)-a Council of Ministers ṭhukhawm chuan ni 27.09.2023-a Council of Ministers meeting-in Upgradation of Schools chungchanga memorandum lo lut a pawm tawh chu ngun takin a ngaihtuah ṭha leh a. School 340 (Provincialisation 180, provisional adhoc GIA 52, lumpsum GIA 108) dinhmun chawisanna (upgradation) kalpui a nih danah hian thil fel tawk lo tam tak a awm avangin Council of Ministers meeting thutlukna hmasa zawk thu ṭhiatin, enṭhat leh turin a ti ta a ni,” tiin a dah a.
He Press Conference vekin harsatna a awm chhante no 2-ah chuan, “School 52 lai provisional adhoc grant in aid dinhmuna hlan kai an nihna hian dan beh chhan engmah a nei lo a. Dan kan neih sain lumpsum GIA leh adhoc GIA chauh a neih avangin provisional adhoc GIA-a hlanna tur a awm ta si lo a, upgradation hi kalpui a theih leh ta lo a ni. Tunah hian provisional adhoc GIA Rules buatsaih niin, DP&AR leh Law & Judicial Department phalna neih vek a ni tawh a. Council of Ministers meeting pawmpuina chiah a ngai tawh thung. Provisional adhoc GIA-a hlan kai tur school-te pawh hian 22.9.2023-a Notification-in nei tura a phutte hi school sawm laiin an phak loh avangin ennawn leh tura tih a nih phah ta a ni,” tiin a dah a ni. Hetih lai hian, a tling leh tlak school-te a tling lote vanga tawrhtir reng hi a fuh lo a, a tlingte chu an nihna tur dik taka dah mai hi thil fel tak a nih a rinawm.
Beiseina nen sawrkar thuneitute dawrin chhim, chhak, hmar, thlang, tlang hrang hrang an hruaitute chu Secretariat leh Chief Minister dawrin vawi duailo an kal a, neih zawng zawng senga an hahna pawh chuan awmzia a nei ta hrih lo. Beidawngin an khuaah haw ṭhin mah se, an school naupangte avang chauhin zirna rûn chu phûr takin an kai chhunzawm a. Chu rûnah chuan naupang hriatah an beidawnna pho lang lovin, mi chak angin ram leh hnam tan an puan ven an sawi chhing a, nuar ve lovin vawiin hi an thleng. Zirtirna hna rim taka thawktute manganna hriatsak duh lo a, thudik ziktluak lo hmanga bâwl an nih pawh, mi â lo ta chuan chiang takin an hre ve ngei a, delay dan kawng hrang hrang hmangin an hamṭhatna tihkhawtlai a ni chung pawhin rilru na tak chungin, chawlh pawh la miah lovin zirna rûn an kai ṭhin. Hlawh a full pawh a ni lo chunga an tana uikawm hian eng nge a hrin chu nakinah a la chiang zel turah ngai ang.
Ministry thar hian school upgradation kalpui thei turin hma a la ngei a, sawrkar lamin upgradation zir chiangtu committee dinin, provisional adhoc GIA leh lumpsum GIA te chu file hrana kalpuiin, Rules la awm lo leh enṭhat ngaite siamtha zelin, Rules an siamṭhat (1) The Mizoram Education (Provisional Adhoc Grant-in-Aid for General Maintenance of Private School) Rules, 2024 (b) The Mizoram Education (Lumpsum Grant-in-Aid for General Maintenance of Private School) Rules 2024 pawh Assembly session thlasik ṭhutkhawm 6th March 2025 chawhma khan Education Minister-in a lo ‘lay’ tawh a ni. Tichuan, 13th May 2025-a Cabinet Meeting chuan provisional adhoc GIA leh lumpsum GIA turte a taka kalpui turin hetiang hian point no. 11 leh 12-ah a pawm leh ta a: “Proposal for upgradation of schools to Provisional Adhoc Grant-in-Aid School Edu and relaxation of the Mizoram Education (Provisional Adhoc Grant-in-Aid) Rules, 2024 so as to enable upgradation of schools that do not meet the required criteria.–School Education–Passed” leh, “Proposal for relaxation of the Mizoram Education (Lumpsum Grant-in-Aid for General Maintenance of Private Schools) Rules, 2024 for upgradation of various categories of schools to Lumpsum Grant-in-Aid.–School Education – Passed.”
Rules an gazette mai dawna a lan laiin, gazette lawk lohin a awm leh ta a, vai ho ‘ek minute’ ang a ni tia an lo chhanna pawh Seven Wonders of the World-a tarlan tlak, khawvela ‘ek minute’ rei ber tia sawi theih hial a ni ta. Dalay reng rengin kum a liampui leh ta. Education Minister chuan an sawrkar tirh khan “Rules te chu zan hnih khata zawh theih a ni e” ti a sawiin, a chak thei ang bera kalpui a tum thu leh mi eizawnna tihchhiatsak a duh loh thu pawh a lo sawi tawh nghe nghe a. Provisional adhoc-a an luhna tur atana “Rules awm lo” tih chu kum hnih aia tam an chin hnuah peih a ni ta hram a, a lan danah chuan he rules hi 16th June 2025 (Monday) a peih tawh niin Date 13th Nov. 2025 ah chauh gazette a ni.
Cabinet Meeting 13th May 2025 chuan provisional adhoc GIA leh lumpsum GIA turte chungchang a rel tawh angin, school upgradation zirchiangtu Committee Chairman leh Hon’ble Minister Pu K Sapdanga’n, “Provisional adhoc bik chu ‘Kan chháwlchin tawh’ tiin a sawi a. Mahse, engtianga chhawlchhin nge a nih tih erawh hriat theih lohin thu a vir kual ta mai mai a, biak tur leh dawr tur ber pawh hriatthiam harsa khawpin thawktute leh association an tangkhang chho ta a ni. Dan (rules) gazette a nih hnuah pawh thu inthup chi hrang hrang hmanga delay an ni leh zel a, a taka he status an hman theihna tur hmalakna hi tun thlengin a chhiava in a muang hle.
Ministry hmasain Gazette Notification an tihchhuah khan school upgrade turte an lawm em em a, a khaw nâwtin kohhran hrang hrangin Pathian hnena lawmthu sawina mai bakah ruai te siamin, Pathian hnena lawmthu sawina hial an lo nei tawh nghe nghe a. Tunah hian upgrade turte hi tuitla chhanchhuah ngai ang an ni a, chhanchhuaktu nghakin nasa takin an tâlbuai a, an tan chuan he an hnathawh mekin awmzia a neih leh neih loh hi thih leh dam inkar thu ang a ni tak meuh. Tuiah an tla a, an tla hlum ngei dawn a ni tih hmu rengtu tan chuan Mizo taka an chhanchhuah ngei a ngai a nih hi.
18.11.2025 zing karah Chief Minister Serchhip kal chu zawhna zawh a ni a, “Provisional adhoc upgradation hi kumin 2025 chhungin in tifel hman dawn em,” tiin. CM chuan, “Tifel hman ang” tiin a chhang. An dinhmun enin provisional adhoc HSS, Mizoram te hi khaw tin VC-te’n NREGS hmanga support pein, school naupang monthly fee leh admission fee hmanga enkawl an ni vek a, MNF sawrkarin school upgradation notification a chhuah khan khaw tin VC leh mipuite chu an lawm hle a, an phurrit chhawk a nih dawn hriain NREGS aṭanga school an support-na an ti chawl ta ṭhup hlawm. Lawmman tlem te te laa zirtirna hna thawk an ni chungin hlawh lak tur an nei ta lo fur a, harsatna an tawk ta a, an lawmman tlem te te pawh chu lak tur nei lovin thla 9 leh a aia tam mah lawmman la tawhlo an awm ta nuk mai.
Heng school-a thawkte hi adhoc GIA, provincialise turte nen file pakhat a, a ruala kalpui chi an ni lo. Adhoc ho (lo ngai haw lo se) chuan Kum 18 chuang kum tin increment la in hlawh tha tak an nei a, an dinhmun a tha viau. Provisional adhoc-a hlankai beiseitute dinhmun chhe tak lak ata khai chhuah thuai hi sawrkar hian chak zawkin kalpui se a fuh hle a rinawm.
A tak tak thlen hun hi dingdihlipin an thlir a, “Mi eizawnna tihchhiatsak kan duhlo” titu kan Minister hian an dinhmun hi ngaihtuah nawn leh se, Rules an neih hnu pawha Upgradation Notification pending a la ni fo hi a fuh lo hle. Lawmman tlem avanga chhungkaw châwmna tur nei zo lo zirtirtu tam tak bawng kel vulh, lo leh leipui nei chunga rethei taka zirtirtu hna thawkte harsatna hi zir chiang ngat se, heti ngawt hi chu an dinhmun a nih hmel loh a ni.
Thingtlang khaw liana XI leh XII zirna ṭangkai em em chu engah maha ngai lo ang mai a, a theih loh emaw, chutah chuan tihfel tum a ni tih pawh nei miah lo va, thingtlang mipuiten zirna kawnga an pûr châwkna school-te Valambawk an ûmtir chiam mai hi a felhlel tak zet a ni. Chuvang chuan, sawrkar hian a rang lamin hmâwr bâwksak se, Cabinet Meeting-a pawm leh ngai a awm a nih pawh a, a changtu Minister-in CM phalna la diam tawh anga a insawi ang ngeia ‘by circulation’ a file kalpui mai a fuh hle bawk ang.
- Manui, Chawnpui