Kan natna leh thihnate chu kan lo chapopui zawk ta

Kum 1982 zan curfew lai, November ni 18 zan dar 11:45-a Aizawl Civil Hospital-a keimah chauha ka kut ngeia dawma ka pa ka dawm hlum khan, kan chunga thihna lo thleng buaipui leh sawngbawl zawng zawng chu ka mawhphurhna a ni tih ka hria a. Ka la naupang si, kan in a chhe si, kan rethei em em bawk si a, ka zâmin ka zak em em a, ka rilru a hah tak zet a ni. Zan curfew hrâng karah damdawi in police pahnih karchehin, zualko turin kan in lam chu ke-in kan pan ta a. (Khatih lai khan damdawi in vengtu sipai bângte khan police uniform rawng ang an ha ṭhin a ni). Zanlai khawthim hnuaiah kaihthawh âwm âwm chu keimahin ka kaitho zel a. Ka pa ruang han lakna turin mi motor dilin mi mu tui lai ka kaitho bawk a. Chhiat han tawh meuh chuan zah leh inthlahrun a na duh hle a ni, an lo tih ṭhin, ka awih ngai loh chu a takin ka tawng ve ta a ni. Lusûn leh lungngaih hun a awm lo. Ka zakin ka rilru a hah em em ringawt a ni. Ka pa ruang chungah nikhaw hrelo buaipui ngai ka nih phah ta reng a nih kha.

Ka pa kan vui aṭanga vawiin thleng hian ka pa damlai leh a hnuk chah hmaa kan inbiakna leh a thu min chah zawng zawng te, ka kut ngeia ka dawmhlun lai te kha ka beng leh mitah a la châm reng a, a la thar reng a, ka pa ka la ngai reng a, ka pa kha ka la sûn reng a ni. Ka pa khan hma takah khan min lo liamsan lo se la chuan, vawiina ka khawvel ngawt aia ṭha zawk khawvel hi ka neih ve theih ngei ka la ring tlat ṭhin.

Tunlai khawvel zet zawng a va danglam ta ve le. Hei lo liama hun hnuhnung a awm chuang dawn em ni? Hmangaihnate chu a lo dai zo ta a nih tâk hi. Thil mak leh thil ropui a awm tawh lo va, rapthlak leh hlauhawm engah mah kan ngai tawh lo va, tih âwm leh âwm loh a awm tawh lo va, zahthlak leh mualphothlak lah a awm tawh hek lo. Mi zawng zawng hi tih chawmawlhin kan awm tawh a, kan ro hulh a, kan ho hulh zo ta a nih hi. Mi îtsîkna leh mahni hmasial em emna erawh chu ni tin a zual zel thung si. Mitthi ngaih lunglen, lusûn leh khawhar a awm tak tak thei tawh lo va, mihring dang ngaih lunglen khawhar leh ngaih ngawih ngawihte pawh kha a awm tawh lo emaw ni? Mitthi ngaih vanga lungleng lusûn khawhar ngawih ngawih ang kha chu hmuh tur an vâng ta a, hei hi chu kan awm dan aṭangin a hriat theih mai. Mihring damlai inngaih em emna ang leh, nula leh tlangval inngaihzawn inhmangaih em emna leh inthlakhlelh ngawih ngawihna, inngaih em emna nuam takte kha la awm zel tak maw ka ti ṭhin. Keini ang hi chuan kan hriat thiampui phak tawh lo nâin, kei chuan tun hmaa mi ang hmangaihna thûk tak leh inngaihzawnna ril, a mi ṭhâm na tak, mahse, nuam em em bawk si ang kha chu tunlai mite hi chuan an tem ve phak tawh pawh hi ka lo ring tawh meuh hleinem.

Mahse, hetiang thil zawng zawngah hian tumah indem thei kan awm lo va, tumah mawhpuh tur an awm chuang hek lo. Hun hnuhnunga thil awm dan tur Pathian ruat sa, Bible pawhin a sawi a ni miau va. Amaherawhchu, Pathian pawhin a rin phak bâk a nih avanga Bible pawhin a sawi lem loh, kan natna leh dam lohna, kan thihna kaihhnawih vel kan lo chapopui ta em em hi chu Pathian leh Setana pawhin an rin phak bâka kan khawlohna a nih hial ka ring a ni. Kan natna leh dam lohna vel leh kan thihna vel tihropui kan tum ang zetin, kan thih champhaahte pawh a ropui thei ang bera intihlan kan tum ta zel a. Kan natna, kan damloh lai leh kan damloh dan leh kan thihna vel chu kan phak tâwk ang ṭheuha lan ropui nan leh, kan chhungkaw ropui lai ber ṭheuh theihtawpa tihlan tum ṭheuh kan lo ni ta. Heng zawng zawng hi damlo kha kan tawrhpui vang leh, thi ta kha kan sûn lutuk vang ni lovin, kan phak tawk ṭheuhva kan chapo vang zawk a ni.

Depression neih te chu zah ahnêkin intihchangkan leh intihtheih nan tak kan hmang a. Depression natna hming kan hriat hmate khan kan lo vei ngai lo emaw ni dawn ni? Tunah depression hming kan han hre ve dêk dêk a, a awmzia tak leh a thawh dan tak pawh hre tak tak chuang lo; a zaktheilo leh thatchhia apiang an inti-depress vel ta mai mai emaw ni lehnghal a? Nakinah chuan zak map lovin, 'Depression Association' te pawh an la din duh hial maithei a ni.

Mahni tih sual leh tih dik loh, mahni awm dan ṭha lo leh fel lo nghawng tur hmachhawn leh ngam si lo leh tuar ngam leh si lo, a tih ṭhatna tur leh siam ṭhatna tur ti ngam lo leh peih lo mi dawihzep leh thatchhiate hi depression vei intite chu an ni mai lo maw, te ka ti deuh a ni.

Kan han na dêk dêk a, miin an hre tam lo ang tih ngawt kan hlau va, a zau thei ang berin kan thehdarh a. Veng chhung chanchinbua lan loh mawlh kan hlau va. Natna danglam, damlo changkang leh enkawlna hautak chungchuang nih kan châk a. Damdawi in man to leh changkanga awm thei leh thi thei nihte chu kan inchhuanna a ni. Mahse, heng zawng zawng hi a na tuartu ber tan chuan awmze nei miah lo a ni si. Na tak tuar chungin an thihsan tur an chhungte ngaihtuah reng rengin an rilru a luah tawh zawk hmel si a. A la na ve lo leh la thi ve hrih lo te zel hi a ni mi natna leh thihna zara nuam lo ti em em zawk ṭhin chu.

Kan han thi ta ngei a. Mi langsar leh mi lâr, mi changkang leh mi ropui, mi hausa lenpuitu leh vuitu neih ngah leh ngah loh lam zawk chu kan rilru kaptu zawk a lo nih hmel zawk ta a. Fam ngaih aiin mihring leh lirthei tam leh tam loh lam zawk chu kan rilru engto ber a ni zawkin a lang fo. Thla kan han la a, film shooting nge, picnic thlalak tih khawpin kan han che uar leh a. Kan damloh lai, kan thih tirh leh kan thih ni vel zawng zawng chu nasa takin phone-in thla kan la char char tawh bawk nen. Kan chhungte dam lohna leh thihnate hi kan phak tâwk ṭheuha kan ropuina lan chhuahtirna hun ṭha bera hman kan tum ta vek a nih hi.

Hmanah kan unaunu pasal accident-a thi ruang zuiin Bairabi-ah kan kal a. Vuinnaa thla latu tur, an khuaa click three (click 111) camera nei chhun kha rei ngial an zawn hnuah, hmeh bâng hmeh hnih chiah nei khan a lo kal a; hmeh hniha lang kim thei tur ber khan thla chu kan la ta a. Tumahin mak leh zahthlak an ti chuang miah lo nia. A tuartu chhungkua leh khawtlang pawhin run taka an lusûn chu an ṭhulh phah lo va, a thia ber pawhin zah leh thinur pawh nei chuang lovin, a thih ṭhulhin a thawh leh phah chuang hek lo. A fate pawhin an pa vui nia mi ropui leh thlalak ropui hmuh tum aiin, an pa damlai hmel leh a thihna hmun hmuh chu vawiin thlengin an la thlahlel zawk reng a ni.

Kan damloh aṭanga kan thih ni leh thihna kaihhnawih zawng zawng chu keini buai ngai lovin khawtlang, NGO leh kohhran ten min buaipui vek a. Keini erawh chuan kan natna, kan dam lohna leh kan thihna leh thih cham te chu kan chhungkaw ropuina show-na remchang leh nuam lutuk, huau huau hlimawm tak emaw kan lo ti ta tlat hi chu Pathian leh Setana pawhin an rin phak bâka kan khawlohna uchuak a nih hi ka ring tlat a ni. A chhan chu Bible-ah pawh hmuh tur a awm lo.

Hetianga kan han khawsa vel hi chu kan chapopui ber a thia ber khan van aṭang hian, "Khaih khaih, khatiang khan ti lul suh u. Heta mi thianghlim zawng zawngte hian Pathian hovin in rilru leh in thil tih kha kan hmu vek a nia, a zahthlak lutuk. Khatia in tih vang khan hetah in lo kal ve loh phah dawn e. Sim ula, in rilru a tharin lo awm tawh zawk rawh se," an lo tih lawm lawm ka ring ṭhin.

A nih loh vêk leh, "Aw, khatiang rilru kha pu tawh suh u. Khatia in tih apiang khan heta mei min kângtu hi a sat belh sauh zel a nia. Nangni pawhin khatiang in rilru leh in thil tih avang khan ka awmna lam hnaih zelin in lo kal vena tur kawngpui in rawn blacktop zel a nih kha. In lo thleng ve ṭêp tawh si a, khawngaih takin simin harh chhuak ula, kir leh rawh u," an lo tih lawm lawm ka ring ṭhin.

Thil pakhat, Mizote hi mi ṭha leh chhia kan inthliar lo kan ti maw? Chhiatni hian khawpuiah hian kan va inthliar chiang ṭhin si ve. A bik takin Presbyterian Kohhran member mi chhia an thih ni hian a chiang a ni. Kohhran dangte hi chuan an member an thihin, kohhran dangte’n an thlauhthla ang tih hlauvin nasa takin an inṭawiawm ṭhin a. Presbyterian pawh an member ngaihsan zawng chu zing tak aṭanga nileng zankhuain, nasa takin an bâwm reng ṭhin. Eng emaw zat mitthi in kal taima, regu taka eng hunah pawh kal ṭhin tam tham tak pawh an awm bawk. Mahse, mi chhe daikil kar deuha mi an thihin, an reh leh ṭhup ṭhin si a. Mi dang leh kohhran dangin, 'Anni chu an inngaihsak nasat theih kha, bakah a kal regu ho pawh an awm kha' tiin an lo inthlahdul ve ṭhin si a. Hetiang boruak tawng chhungkua hi an awm fo va, mitthi chhungte rilru na takin kan awmtir fo a ni. Hetiang hi ka hmu fo va, ka chîkin ka zir ru fo a ni. Chutiang boruak a thlen ka hlauh avanga kei tehlul ka thawh chhuah ve tak châng leh, ka tum aia rei ka awm tak châng pawh a awm ve ṭhin.

Kum tawpa kohhran member thi tate sûnna hun mawlh maite hi. Chhungkaw ropuina in-show siak zan, mi ṭha leh mi chhe chhungkua kohhran hmuha biak ina langsar taka tihlan zanah kan chantir ang tih a hlauhawm ṭan ta. Mitthi kan sûn nge, chhungkua kan inlan ropui siak, tihte pawh ngaihtuah a ngai ta. Kan rilruah mitthi sûnna nge lian zawk, chhungkaw lan ropui loh mawlh hlauhna zawk le? Chhungkaw hung leh ropui chu an awm ve sa hrim hrim lai hian, hemi zan lo thleng tur huphurh ngawih ngawih chhungkua an awm ang tih ring ila. Chuvangin, kum khat chhunga mitthite hming chhiar chhuah mai emaw, chhungte kal tur zat bithliah emaw hi a ṭul hial tawh mai lo maw? Mitthi kan pun tam belh kum tin hmel bawk si. Mi dang tana ṭhut vena tur awm lo dawn khawpin hmun hran hrana mi an inṭuk khawm ṭhin bawk si a. Mahse, tumah indem tak tak theih erawh chu a ni lo. Hausa leh retheite intluktlan lohna khawvel kha a la ni miau va. 

- K. Hmingthankaia