CHHIM LEH HMAR INTHLAUHNA
A hmasain he thu ka ziah avâng hian rilru ṭha lo emaw, hmar lam ka huat vang leh chhim leh hmar inlaichinna tihchhiat tumna a ni lo tih min lo hriat sak dâwn nia. He thu hian Mizorama chanchinbu lian ber han luah ve hrim hrim se, kan ram hruaitute pawhin inenfiah nan min hman sak se ka tih vâng pakhat a ni e.
Chhim lamin eng emaw an ngiat apiang hian thliarkar rilru tiin mi tam takin an lo sel nghal mai ṭhin. Thliarkar rilru kan tih fo hi khua leh veng bil lutuka thil beisei ang hi a ni a. Chhim mite thliarkar rilru pu anga sawi hi chu a dik lo chiang khawp mai. Thenzawl pêla hmasawnna lian tham thleng thei lo avang hian 'Sem sem dâm dam, ei bil thi thi' philosophy kha lo awm leh se kan tihna a ni ber e.
Mizote kha British-in min awp lai chuan chhim leh hmar chu inthlau lo takin an kal chho a. Hmar lam (Aizawl) chu Political Officer-in a ṭhutchilh a, chhim lam (Lunglei) chu Lieutenant Governor-in a ṭhutchilh thung. Sap ho min awp hun chhûng zawngin sorkar inawpna lamah chuan Aizawl dawttuah inngai ṭhin kan ni. School lamah pawh Aizawlah Inspector of School a awm laiin, Lungleiah Deputy Inspector of School a awm ṭhin. Chungnung bik leh hnuaihnung bik awm loin a kal chho zel a, a hnuah Sap missionary-te lo chhuakin, chhim lam chu Baptist missionary-te’n enkawlin, Serkawn, Lungleiah Baptist hmunpui an din a. Hmâr lamah chuan Welsh Mission tirh Zosaphluia leh Zosapthara ten ṭhutchilhin Presbyterian hmunpui an din. Aizawlah Presbyterian Hospital a awm laiin, Lungleiah Baptist Hospital a awm a, India sorkarin UT-a min hlan kai thleng khan second capital nihna chu a thu mai ni lo, a tak ngeiin kan chang ṭhin.
British sipaite leh missionary-te'n hmun hnihah min lo enkawl a, kan pawm mai tur a ni a. Sorkar hotute leh ram hruaitute pawh hian British hun lai leh missionary-te hun lai ang khân duhsak bik emaw, ngaihthah bik emaw an nei tûr a ni lo va, inang tlang taka enkawl hi an mawhphurhna a ni. Mizoramin zalenna kan hmuh aṭang erawh chuan a hming chuan Lunglei hi second capital tih ni mah se, a tak ramah chuan a second capital nihna a lang vak lo. Chhim leh hmar hi engtiang takin nge a lo inthlauh tih Chhura buh thlirin han thlîr thuak ila.
1. Lunglei district-in district pakhat bak a la hring ve thei lo: Lunglei district hi Mizorama district zau ber a ni a. He ram zau ber a hauh theihna chhan hi Lunglei district aṭanga district thar siam a la nih ve ngai loh vang a ni. Tun hma chuan Chhimtuipui district, Lunglei district leh Aizawl district chauh a awm a. Kum 1998 khan Mizoram sorkar chuan district panga a siam thar a, Aizawl district aṭangin pali leh Chhimtuipui district (autonomous district council) aṭangin pakhat siam thar a ni. Lunglei district pawh kha khawih danglam theih a nih laiin khawih danglam erawh a ni ve lo a nih kha. A hun lai khan Serchhip district area tiat chuan Lunglei district kha district pathumah ṭhen theih niin an ngai a ni. Khang hun lai khan a area leh mihring tam dan azirin district kha an siam lo a, an duhsak zâwng an pe mai niin a lang. Kum 1998 district hâwn thar a nih laia Hnahthial khua aia tê zawk Mamit district hawn a nih avangin tunah chuan Mamit district chu Hnahthial aiin a lian daih tawh zâwk a ni. Kum 1998 khan Lunglei district aṭangin Hnahthial district kha lo piang ni se chu vawiina Serchhip, Champhai, Mamit, Kolasib district khawpui ang tho hi a ni ve ngei ang. Kum 1998-a Hnahthial-in district an hmuh loh avanga nawrhna an lantîr avâng khân inthlan dâwn aruaiah kum 2008 September 12 khan Hnahthial, Khawzawl leh Saitual te chu district pêk an nih thu an puang a. Khang hun lai khan Khawzawl leh Saitual te kha chuan district kha chak takin an demand lem lo va. Hnahthial dilnate tihpuitlin loh nan Aizawl lam hotute’n an han ruahmanpui a, district demand commitee pawh an han din chawp mai mai niin an sawi. Kum 2018-2023 MNF sorkar khan a thu mai ni loin, a takin an tihpuitlinsak a, a lawmawm ngei mai. District tharin a ken tel tam tak a awm a, chûngte chuan chhim lam a thleng zo lo hi a pawi a ni. Chhim lamin hamṭhatna a chan dâwn chuan hmar lam a tel ve ngei ngei a ngai a nih hmel. Hmar lam a tel dâwn loh chuan chhim lam hamṭhatna tur hi pêk loh mai pawh pawi an ti lo tihna a ni a. Aizawl districtin district paruk a hrin tawh laia Lunglei district-in district pakhat chauh a la hring hi chu ngaihtuah zawm ngai tak a ni.
2. Sum leh paia inthlauhna: District council hnuaia awm lai kha chuan sum leh pai engmah tham a awm lo bawk nen, chhim tawp leh hmar tawp pawh sum leh pai leh hmasawnna danglam sawi tur awm loin a kal ve mai mai a. "UT sorkara kan awm chuan district council ang ngawt chu a lo ni lo deuh va. Sum a tam, a hman kan thiam tawk lo zawk. Financial year tawp dawn phei chuan sorkar hnathawkte chuan an department sum hman ral sen loh, kir leh mai turte chu lapse lo tura siam fel nan thla khat chhung zet hun an hmang a nih kha. Chu chuan ram tana sum hmang ral ṭha hman lovin mimal mal chungah a luang lut ber. Heng zawng zawng hi Aizawl khawpui chhunga sorkar hnathawkte’n an fanghma no ei mai mai a nih kha. Heng hun lai aṭang hian a lo a luata sorkar sum khawih chingpen ngampatna rilru hi a lo awm ta em ni aw a tih theih awm e.
Financial year tawp dawn hi chuan sorkar hnathawkte an inpeipun hun financial paradise a ni ringawt mai. An inlak luh tamsiak a, zahna pawh a awm lo. Hlauhthawnna pawh a awm bawk lo. Ti duh ve lo chu an dâwng a ni mai. Kha lai hun aṭang khan bureaucrats (sorkar hnathawk) ho hian thilsual tih ngampatna an nei ṭan a, tunah phei chuan dik taka tih tumna rilru kan bosal zo ta a nih hi. Kan rilru a dik tawh lo va, mahni phak tawk te teah theih ang anga eiruk tumna a lo awm ta niin a lang. Ram a ṭhang lo va, mimal an ṭhang a. America ram President chenna in White House aia ṭha zawk leh lian zawkin Aizawl khawpuiah chuan mimal in a ding ta chur chur mai. Kan hriat loh hlanin mite rilruah sorkar hnathawh duhna leh tumna rilru a lo lian a, dik lo taka thiltih châkna a lo awm bawk a. Eirûk theih lohna hmunah chuan kan thawk peih lo. Tangka nei leh tangka nei lo an inthliar ṭan a, hmunpui leh thingtlang inkar a hla ta tial tial mai a, danglamna a lo thleng ta a ni.
Mizoram chu state puitlinga hlan kai a lo nih tak chuan state dang angin changkanna tinreng leh hmasawnna rahbi tharah min hlangkai ve ta a. Aizawl khawpui phei chu ram dang khawpui ang ve maiin concrete building-in a khat ve ta tlat mai.
Rev. Dr. F. Sangvela chuan tiang hian a lehkhabu 'Revolution kan hmabâk' tihah chuan a sawi: "Mizoram kohhran hrang hrangin Mizoram Gospel Centenary 1994-a kan lawm khan ram dang aṭanga lo kal (foreigner)-te interview kan neihpui a. Mizoram an hmuh dan chungchanga kan zawhna chhangin, "Aizawl khawpui chu a ṭhang chak hle a, thingtlang erawh chu a ṭhang lo a ni," an ti. Aizawl khawpuiah hian Mizoram pumpuia mihring 32% aia tam an awm thei tlat hi thil dik lo lian tak a awm a ni ngei ang an ti nghal mai a. Mizorama ni hnih khat lek an châm chhung khan kan inrelbawlna dik lo leh fel tawk lo chu an hmu tlang chiang hle a ni," tiin.
UT sorkar hnu aṭangin Aizawl chu hmutu leh hretu te sawi dan aṭangin a lo ṭhan nasat êm avang chuan thingtlang aṭangin an pêm lût dul dul a, mihring pawh an lo tam zual ta hle mai a. Mihring tamna apiang vote tamna a nih avangin politician-te pawhin an ngaihsak bik ṭhin. Kum a vei tam ang zêlin chhim leh hmar inthlauhna a sang tual tual. Aizawlah sorkar office lian leh hmun pawimawh tak tak dah a nih vek avang hian sum leng vel pawh an tam a, inhlawhfa tan pawh sum leng vel a tam avangin district dang nen khaikhin pawhin sum leh pai inthlauhna a sang fâl nalh a ni.
3. Zirna ina inthlauhna: Zosapte hun lai kha chuan sawi tawh angin Lunglei leh Aizawl kha a inthlau lo khawp mai a. Zirnaah pawh 1907-ah Aizawlah middle english school din a nih chuan a hnu rei lo teah kum 1914-ah Serkawnah middle english school din a ni ve leh a. Aizawlah kum 1944-ah high school din a ni a, kum 1948-ah Lungleiah din a ni ve leh nghal. Tun hma chuan Serkawn kha Oxford of Lushai Hills hial an lo ti a nih kha. Tun hnuah erawh chhim lam hian zirna ṭha kan dawng thei lo.
i) Central sorkarin National Institute of Technology min pe ve tih an hriat khan ram hruaitute bulah an sawi a, mahse, pêk a ni lo.
ii) Hmasawnna rualkhai a nih theihna tûrin Indian Institute of Mass Communication chu chhim bial chhantute'n an dil a, pêk an ni leh chuang lo.
iii) Agriculture College pawh Lunglei lamah dah a nih ngei theih nân Chief Minister chhim bial chhantute’n an ngen a, pêk a ni chuang lo.
iv) Mizoram University southern campus pawh tun thlengin tihpuitlin a la ni lo.
Heng aṭang hian zirna in lian tham chhim lamah a thleng phei ve thei lo. Thenzawl aṭanga chhim lamah thil lian tham a thlen phei hi kan hotu hmasate khan an hlau ni tur a ni. Chhim mipui tam takte’n high school aṭanga chung lam Aizawlah zir a ngai ta deuh vek hi ngaihtuah tham tak a ni.
4. Inthlauhna dang: Aizawlah lirthei register MZ01 AF a thlen tawh laia Lungleiah MZ02 C a pêl chauh hi kan inthlauhna tilangtu a ni. Sorkar hna dil reng reng Group D thleng hian Aizawlah engkim tih a ngaih avâng hian a buaithlâk ṭhin khawp mai. District dangah pawh office an nei tho a, lehkha thehluh tak hi chu district tinah tih theih se la, interview chu Aizawla tih a nih pawhin. Aizawlah engkim tihfel ngai hi chu a zialo lam a ni. Sorkar hnathawkteah pawh hian district dang chu sawisak thei lo mah ila, Lungleia thawk zirtirtu ṭha ber ber te, doctor ṭha ber ber te Aizawl lamah lâk phei an ni nghal zêl hi a buaithlâk khawp mai. Chhim mipuite hian titi phunglênga sawi bak hi kan sawi ngai meuh lo. Sawi lan ve hi a ngai a ni.
5. Mizoram State University: Mizoram State University kan sawi ri fo a, a hmun chungchangah Aizawla awm tûra tih a nih tawh hnuah chhim mipuite ngenna avangin kan Chief Minister Pu Lalduhoma chuan Lungleia a zin phei lai khan Lungleia dah a nih tur thu a puang a; chhim mipuite chu kan lawm hle mai a. Thu hi tisaah chang ngei se tiin beiseina nen kan thlir mek a ni. A chunga kan sawi tawh angin Lunglei leh Aizawl inthlau ngai lo a inthlau ta lutuk hi a veiawm a, Lungleiah ngei state university dah hi hmasawnna khai rual nan a pawimawh hle. Kan mithiamte'n Lunglei an han sawi nêp lutuk kha chu a fuh lo khawp mai. "Zirlai an hmu meuh ang maw? Hmun dang aṭangin chhim lamah zirlai an phei peih dâwn em ni?" tih vel mai mai kha chu an ti vel mai mai a ni. Lunglei lamah sawn Baptist kohhran enkawl college HATIM-ah sawn zirlai an awm nual a, chung zirlaite chu subject common lo deuh (BCA , BSW ) kher lo, Aizawla awm ve reng hêng Commerce, Education subject zir tur hian an pan vang vang peih a. Lawngtlaia Health Worker Training School pawh Mizoram hmun hrang hrang aṭangin an pan khawm a, Lunglei Polytechnic pawh hmun hran hran aṭangin an pan tho. Nursing School, Serkawn leh Lunglei Nursing School, Ramthar te pawh district dang aṭangin an pan duh khawp aniang; lâk sên loh an awm ṭhin tlat mai.
"Airport aṭangin a hla lutuk, hnam dang pawh an lo kal ve duh ang a, an rawn kal peih loh phah ang," tih vel pawh kha an ti vel mai mai a ni. Sorkar hian a tum a nih chuan thil hi a ti thei khawp a, Mizoram chhim lamah airport pawh an la siam ve tûrah ngai ila. Kan awmna ngaiah awm reng kan tum a, hma pawh kan la sawn ve ang chu maw le. State dang aṭanga lo kal tûrte pawh hian an duh tak tak a nih chuan an lo kal duh tho ang. PUC-a international student-te tan hian India rama kal rau rau pawhin state dangah an kal thei lutuk ang. Mahse Mizoram state kilkhawr ber hi an lo pan duh tho mai. Tin, state dangah Mizote pawh kan kalin an state capital-ah kher zirna an dah bik lo a, an khawpui aṭanga a hranpaa kal leh ngai te a ni nuk hlawm mai. Tezpur University kal tur pawh hian Guwahati aṭangin la kal leh a ngai a, a tlangpuiin bus-in an kal mai. Assam University, Silchar pawh Mizoram aṭangin a hnai deuh tih mai loh chu state dang aṭangin a hranpa ngawta kal leh ngai a nia. Mahse, zirlai chu an nei ṭhahnem thei khawp mai. Chutiangin Dibrugarh University pawh.
Mi tam tak chuan university kal ve lêma Lungleia va kal ai chuan Lunglei leh a chhehvêla zirlaite pawhin state dangahte an kal duh zawk ang an ti leh a. Kan khawsak a inchen vek lo a, mi hausa fate leh a thei mi tlêmtête chu an kal mai ang. Mahse, kalna tur nei ve lo zir zawm duh si hi ka hre nual a ni. Mahni in aṭanga zir theih chu ni se inhlawh pah pawhin ka kal mai ang. Aizawlah va kal tûr chuan a buaithlâkna chin tam tak a awm a," tiin an sawi ṭhin. Chhuanlam fahrah mai mai a ni, tum tak tak tan chuan kal dan a awm lutuk kan lo ti leh mai thei. Mahse, mahni in aṭanga zir leh zir loh hi kâr a hla ve a nia. Kan dem ngawt thei lo. Chu loah, MZU-a seat chang lo, state danga kal thei lo emaw, private university-a kal ai chuan Lungleiah pawh awm se Mizo ṭhalaite hian kan la pan duh dâwn tho tho. Zirtirtu chungchangah pawh reasearch guide thei tur an awm a ngaih avangin PhD nei lo te, PhD nei tûrin an ti ang a, nei thei lote chu transfer a, college danga PhD neite pawh an la phei mai ang chu. District dangte'n western campus te, eastern campus lo dil pawh ni se la, British hun lai aṭanga thlirin Lunglei lamin a phu ber a, Lungleia awm ngei tur pawh a ni ve tawh a. Aizawl leh a chhehvêlah chuan zirna in lian zawng zawng dah hi a ram hlui zia tawh lutuk. Manipur ang maia kan kal hi a fuh tawh lo a, Lunglei lama awm ngei turin beisei zêl phawt ang.
Decentralised democratic ideology, democracy thuthlung tum ber pakhat chu hmun pakhata thuneihna (power) engkim dah lo va, sem rual den den a, kai rual taka mipui chanvo ve tur sum leh pai lamah te, ei bar lamah te, zirna lamah te, hriselna lamah te, kawng hrang hranga hmasawnna kai rual siam hi a ni a. Kristian kan nih angin a Pathian thu hle bawk. Thenzawl aṭanga chhim lamah hmasawnna lian tham thleng ve thei ngei turin kan ram hruaitute Lalpa’n hruaiin tichak ṭheuh rawh se.
- P. Vanlalchhanchhuaha