Written by
- Rev. Dr. C. Vanlalhruaia
Serampore College

TUI THEOLOGY




“Tui chungchânga kan rilru puthmang leh enkawl dân hi kan thlâk anih loh chuan khawvêl indopui pathumna chu tuialhthei inchuhna avâng ni lovin, tui inchuhna avângin a lo thleng ang,” ti hialin Dr. Ismail Serageldin, World Bank, Vice President hlui chuan kum 1995 khân tui pawimawhna a lo sawi a. April 22, 2025-a Pahalgam hmuna Pakistan firfiakte’n pawisawilo India khua leh tui mi 26 an thah chhân lêt nan India sawrkar chuan India ram aṭanga Pakistan-a luang lut Indus lui tui chu a dang chat hmak mai a. Pakistan hmun ṭhenkhata mipui leh loneitute’n an tuar phah nasa hle a nih kha. Karnataka leh Tamil Nadu pawh Cauvery tui inchuh vângin a khât tâwkin an buai leh laih ṭhin. Hengte hian tui pawimawhzia leh tui harsatnain nghawng a neih nat theihzia a târlan piah lamah, indona hmanrua a nih thu pawh a lantir awm e.

Tui theology awmzia

Tui theology chu, Bible zirtirna innghahna atâna hmanga tui nihna awmzia, hlutna leh entîr a neihte hrilhfiahna; Pathian thilthlawnpêk hlu tak leh nunna vawngtu a nihzia târlanna leh a tlêm zel lohna tûra hmalâk hi mihringte mawhphurhna a ni tih hriattirna hi a ni. Tui tel lovin nunna engmah a awm theih loh thu leh mihring dikna leh zahawmna vawngtu a nih avanga ngaihhlut tûr a nih thu a huam tel bawk. Tui theology chuan rualkhai taka mi tinin tui an dawn theih nâna thawhte leh a lo thianghlim zêlna tûr leh a kang chah mai loh nâna thawhte a tum a. Tichuan, tui theology chu leilung chhe zêl tûr (ecological crisis) do lêtna hmanraw ṭangkaiah a lo chang thei a ni.

Khawvêla tui awm dan dinhmun

Khawvel pumpui 70% hi tuiin a chîm a, nimahsela, chung tui awm zât aṭanga 97.5% chu in atâna tlâk loh tui al (salt water) niin, 2.5% chauh chu tui thianghlim a ni. Chung 2.5% tui thianghlim aṭanga 70% vêl chu khawvêl chhim tâwp leh hmâr tâwp (polar region) a vûr khal an la ni zui a. 30% vel hi leihnuaia awm niin, a nihna takah chuan hetia tui kan hmuh leh hman mai theih hi khawvêl puma tui thianghlim kan tih aṭanga 0.3% vel chauh hi a ni. Hei hian tui hrim hrim chu tâm hle mahse, in tlâk erawh a tam lêm lo tih a lantîr âwm e.

Tui kaihhnawiha harsatna kan tawhte

Tui hna kâm chak ta lutuk te, tui thianghlim intûr tlakchham avânga thihna te, tui bawlhhlawh avânga natna chi hrang hrang lo piang te leh tui hman tur neih kawnga intluktlan loh zeng zungna te hi tui chungchânga khawvêl tibuaitu an ni ta! Mihringte chêt vêlna avânga lui tui bawlhhlawh ta te, tuihna siamtu ramngaw kan ṭhiat nasa ta lutukte leh mi thiltithei zâwk ten an thuneihna hnuaia tui leh a kaihhnawih an dah tlat te (privatisation of water) hi hmuh hmaih theih a ni lo. Heng bâkah hian sik leh mumal lo avânga khawkhêng, tui lian leh vur tlang tui avânga nungchâ te, ramngaw leh mihringte tawrhna nasa takte hian eng emaw tak tih a ngâi a, hmalâk a ṭul ta tak zet tih a lantîr.

Centre for Science and Environment chanchinbu Down to Earth-in a târlan dân chuan kum 2050-ah chuan ram hrang hrang 60-a mihring tluklehdingâwn sarih (7 billion) ten tui harsatna nasa tak an tâwk dâwn niin an sawi. Pacific Institute chuan kum tin tui kaihhnawih natna hi mihring maktaduai 250 bâwrin an tuar a, chung aṭang chuan maktaduai 5 aṭanga maktaduai 10 inkârin an thih phah an ti bawk!

India ram hmun ṭhenkhatah phei chuan hnam ṭha nia inchhâl hote’n hnam hnuaihnung ho (dalit)-te tân an tuikhur hman ve an la phal lo zui a, an lo hmang ve a nih chuan tui kha an tibawlhhhlawh nghâlah an ngâi. Tichuan, tui hi nunna hnâr a nih rualin, mihring ṭhendarhtu leh hausa leh rethei inkâr tizâutu a ni bawk a nih chu.

Tui theology kan mamawh em?

Mizoram, a bik takin khawpuia titi kan hriat tam berte zinga pakhat chu tui vân thu, tui haw khât thu leh tui harsat thu hi a ni ta tlat mai. Khawpuiah chauh ni lo khaw dang dangah pawh he harsatna hi a bâng bîk chuang âwm lo ve.

Vanglaini chanchinbu (5th April 2025) chuan Lungleia PHE Superintendent Engineer Zohmingliana’n thuthar thehdarhtute a kawmna a a thusawi heti hian a tarlang a: “Kumin ṭhâla Lunglei khawpui châwmna atana tui lakna Tlawng lui tui chu kum dang aiin a kang nasa a, Power supply a ṭha a, tui pump-na khâwl kan nei ṭha tâwk a, a pump tur ber tui a awm miau loh avângin tihngaihna a awm ta rih lo a ni.” Thla khat hnu lawkah Vanglaini chanchinbu vekah (28th May 2025) heti hian kan hmu: “Aizawl khawpui tuia châwmtu Tlawng lui tui chu mihring tana him lo khawpa a nut nasat avangin Public Health Engineering (PHE) department chuan tui an pump thei rih lo. PHE Minister Prof. Lalnilawma chuan, fûr ruahtui tam laiin tui dahkhawlna ṭha nei turin Aizawl mipui a chah.”

April thlaa tui tlêm lutuk leh thla khat hnu lawka tui nû lutuk avânga Tlawng lui tuiin a châwm khawpui pahnihte harsatna tawh hi ngaihthah chi a ni lo. Kum dang aia tui tlêm ta nge tih leh engvânga bawlhhlawh ta vak mai nge tih hi ngunthlûk zâwka kan ngaihven a ṭul hle. Hei mai bâkah hian tui kaihhnawih avanga khua leh khua inhmu sakhi deuh uaih uaih pawh Mizoramah ngêi pawh kan awm tawh a nih kha!

Hetiang a nih lai hian tuihna siamtu lui kama ramngawte chu hmasâwnna hming chhâla tukdarin, kan lei laihna vûngte lah chu luikawrah nawr liamin, luikawr kan la hnawh ta ang deuh deuh a! Tui thianghlim kan ban phâka awm zât ngaihtuah phei chuan chung hmalâknate chu hmasawnna kawng dik tih chi rual a ni lo! Tui chungchânga harsatna kan tawh hian tui theology kan mamawhzia a lantîr a. Engtin nge tui hna tlem zêl tûr kan vên ang a, lui tui bawlhhlawh zêl tûr engtinnge kan dan ang tih hmuchhuak tur chuan zirtirna ṭha tak leh ṭangkâi Pathian thua innghat kan mamawh ta niin a lang.

Tui theology innghahna

Pathian lehkhabuah hian hmun hrang hrangah tui chungchâng târlan a ni a; nunna hnâr a nih piah lamah Pathian thilsiam leh leilunga thilthlawnpêk a dah, a thiltihtheihna leh nunna a ngaihhlutzia puang chhuaktu a ni. Tui theology innghahna hrang hrangte chu:

Nunna hnâr: Pathianin lei leh vân a siam khân tui hian hmun pawimawh tak a chang a, Pathian thlarau chuan tui chungte chu a awp reng thu leh tui chu a thilsiamna hmanrua atan a hmang a ni tih kan hre thei. Thilsiam chanchinah khan tui hi nunna hnâr, lei leh vân ṭhen hrangtu leh thil nung zawng zawng châwmtu a nih thu târlan a ni bawk (Genesis 1:1-10).

Pathian enkawlna târlanna: Thlalêra lungpui aṭanga Israel fate hnena Pathianin tui a pek (Exodus 17:6) khân Pathian in a mite a enkawlzia leh enkawlna hmanruate zinga pakhat chu tui a ni tih a tilang. Pathian malsâwmna leh enkawlna pawh tui kiangah emaw lui kam emaw nen sawi zawm a ni fo ṭhin. Tui hi leilung hausakna satliah ni lovin Pathianin a thilsiamte a enkawlna hmanrua a nih chu. Tui hi Pathian thilthlâwnpêk, a tel lova nunna awm thei lo khawpa hlû a ni.

Tihthianghlimna, chhandamna leh siamtharna entirna: Pathian biakna hmuna intihthianghlimna hmanrua leh thianghlimna entirtu atân tui hi hman a ni a (Ezekiela 36:25), eng emaw avânga thiang lo hrang hrangte pawhin inthen thianghlimna hmanrua atâna an hman tûr pawh tui tho a ni (Leviticus 15:13, Numbers 19:9, Sâm 51:7). Isua ngêi pawhin ama nihna sawi nân tui hmanruaa hmangin “tui nung lui” a nih thu a sawi a. Tui chu chhandamna, enkawlna leh thlarau thianghlim chenchilha awm sawina hmanrua atân a hmang bawk (Johana 4:14). Miin a lal leh chhandamtuah Isua Krista a a pawm a ni tih pawn lama a puan chhuahna hmanrua chu tuia baptisma chan hi a ni tih hi Bible min zirtir dan a ni. Chu chuan a mihring hlui chu hlîpin taksa, rilru leh thlarauah siamtharin a awm ta tih a entîr bawk. Bible hun lai aṭanga vawiin thlengin kohhran serh leh sâng hi tui tel lovin kalpui theih a ni lo va, hmun pawimawh tak a la chang chho char char a ni.

Tui theology ṭangkâina

Tui theology hian Pathian thu leh tui inzawmna a târlang a, tuihna humhalh leh bawlhhlawh zêl tûr vên hi mi tinte mawhphurhna a nih thu a puang chhuak bawk a ni. Nunna a awm theihna tûr atâna Pathian thilthlâwnpêk a nihzia te leh thilsiam zawng zawngte hnêna Pathian awmpuina leh khawngaihna târlanna hmanrua a ni. Tin, tui tel lova nung thei lo kan nihna hian mihring leh thilsiam dangte inzawmna tifiahtu leh inmamawh tawn vek kan ni tih târlangtu ṭha tak a ni. Tui theology ṭangkaina hrang hrang han en ta ila:

Hmasawnna dik tarlangtu: Kan sum lak luh pungin, in lian pui pui ding khep khup se la, inkalpawhna kawngpui hmun tinah thlur seng sungin, kawtthlerah lirthei changkang tak tak tlân zut zut se la; tuihna a kiam a, ṭhâl laia tui pump tur a tlêm a, fur lâia tui a nut nasat avânga tui pump theih a nih leh si loh chuan, tui tel lova nung thei lo mihring hian hmasâwnna leh changkânna dik chu tui tel lova neih theih a ni lo tih a hria ang a. Tui theology chu hmasawn dik hrilhfiahtu leh târlangtu a ni tih a hre thei ang. Chuvâng chuan, tui hna siamtu tichereu lo zâwnga hmasâwnna kalpui hi mimal leh sawrkar mawhphurhna a ni e.

Khawtlânga intluktlânna thlentu hmanrua: Tui theology hian tui sem leh hman kawngah inthliarna awm lo va, dik tak leh intluktlâng taka kalpui tûr a ni tih min hriattir. Tui thianghlim hman tur mi tinin an neih hi mihringte dikna leh chanvo a ni tih a puang chhuak a. Mi zawng zawngin rualkhai taka tui an dawn a, an chanvo an chan theihna dâltu hrang hrang dotu a ni. Tui theology hi sawrkâr leh tui humhalh kawnga thawktu pawl hrang hrang tichaktu hmanrua a ni bawk. Tui chungchânga ruahmanna an siamnaah Pathian thilthlâwnpêk a nihziate leh enkawl leh vên him hi ringtute mawhphurhna a nihzia hriat nawntîrin an thâ a tichak thei a ni.

Pathian leh mihring inzawmna tinghettu: Tui theology kaltlanga miin tui nihna, hlutna leh ṭangkaina a hriat chuan Pathian leh mihring inzawmna tinghettu ah a hmantir thei. A thilthlâwnpêk hlu tak avânga Pathian hnêna lawmna thar thlenin, tui kaltlangin Pathian awmpuina a chang ṭhin. Mi dangte hnenah tui hmangin Pathian thilsiam hlutna leh ṭangkaina a puang chhuak thei a, rawngbawlna hmanraw pawimawh tak a ni.

Tlipna

Tui theology hian tui hlutzia te, tui thianghlim lo leh tui hna tlem zêlin mihringte chauh ni lo thilsiam zawng zawng chunga nghawng a neih nasatzia min hriattir a tum a. Tui avânga harsatna kan tawh zêl loh nân te, khawvela nunna a awm zêl theih nan te leh tui avânga inthliarna a awm zêl loh nan Mizo Kristiante hi min cho chhuak mawlh rawh se!

- Rev. Dr. C. Vanlalhruaia, Serampore College