Written by
- Dr. C. Lalrampana

Kohhran leh ram rorelna kal kawp a ngai-I




Rorêlna sai thinga chantir a, felna chu leia paih thla ṭhin kan ram roreltute hian inthlanpui an hmachhawn dawn apiangin Amosa 5:24 “Nimahsela, rorêlna dik chu lui angin luang se la, felna chu luipui kang ngai lo angin luang rawh se,” tih thu hi politic platform aṭangin an âupui châmchi ṭhin. Rorelna lalṭhutthlenga an ṭhut rual rualin rorelna chu sai thingah an chanter leh si ṭhin a, rorêlna dik chu lui angin a luang thei ngai chuang hauh lo. Chakai nufa kal inzir ang chiahin a saisir zawng bawkin an kal leh zel ṭhin. “Tun ṭum chu min han enchhin ve mah teh u, kalphung thar sawrkar, mipui sawrkar kan din dawn a, tlak leh huamin kan bei dawn a ni,” tia kum 2023 MLA inthlan dawna insawi parat em emte ngei pawh khan a fawng lam an han vawn meuh chuan, a zual zawpui vailenhlo, tih zawng zawng an chang zo leh ta. Rorêlna sai thinga chantirtu state sawrkar pakuana a ni leh ta mek a ni.

Zawlnei Amos-a'n rorelna dik lo, saithing (wormwood) nen a tehkhinna chhan kher hian awmze ril tak a nei. Sai thing hi en mai chuan mawi tak hnah sâwl sei zît zêt a ni a, mahse, kha êm êm mai; zirchianna aṭanga a lan danin, tûr hlauhawm (toxin) tam tak a pai a, ei chi rual a ni lo. Chuvangin, rorelna dik lo, rual khai lo, eirukna, hlemhletna leh hleih neia rorelna, miretheite rapbet chunga rorelna ṭha lo tâwpkhâwk nen sai thing (wormwood) hi tehkhin a ni.

ISRAEL SAWRKAR LEH JUDA SAKHUA A KAL KAWP THEI

Juda sakhua hian Israel sawrkar rorelnaah leh inenkawlnaah hmun pawimawh tak a luah a, ram chhung dan leh thil tih dan hrang hrangte chu Juda sakhaw kalphung (Jewish tradition) leh a tihdan te nena inmil tura siam a ni. Hetah hian thil pawimawh tak tak a awm a, chungte chu:

1) Danpui: Israel Danpui chuan ram chu 'Juda leh democracy ram' tiin a sawi a. Hei hian sawrkar inenkawlna danpui (Constitution) leh thil tih dan hrang hrangte a huam a ni. Chu chu Judaism kalphung nena inrem thlapa duan a ni.

2) Juda nihphung: Sawrkarin dan leh hrai a siamte chu Juda-te leh an chhungte tan khua leh tui nihna (citizenship) pek a ni a, hei hi Israel ram Juda kalphung leh nihphung pawimawh tak a ni.

3) Sakhaw lam hruaina: Juda dan (Halacha) chuan mihring dinhmun leh nungchang chungchangah nghawng lian tak a nei a, chung zingah chuan inneih leh inṭhenna te a tel. Israel sawrkar chuan he dan hmang hian rorelna a kalpui mai ṭhin.

4) Sawrkar sum hmanga ṭanpuina: Sawrkar chuan project hrang hrang tan sum a pe ṭhin a, chung zingah chuan sakhaw zirna (yeshiva) leh Juda nihphung inzirtirna program te a tel. Hei hian Juda nihna leh sawrkar enkawlna inlaichinna ṭha tak a kalpui ṭhin a ni tih a entir.

Israel sawrkar hmasa ber kha March 8, 1949 khan din a ni a, a dintu chu Mapai Party hotupa David Ben-Gurion a ni. He sawrkar hi party hrang hrangte thawhhona aṭanga din a ni a, chung party-te chu:

Mapai: David Ben-Gurion kaihhruai, party socialist leh Zionist politics-a party lian ber.

United Religious Front: Israel-a Kristian community-te aiawh.

Progressive Party: Party centrist, policy progressive-te tana ding.

Sephardim leh Oriental Communities: Sephardic leh Oriental Judate aiawh.

Democratic List of Nazareth: Israel-a Arab mipuite aiawh.

He sawrkar hian minister 12 a nei a, hna pawimawh tak tak an thawk a, chungte chu:

Zirna compulsory dan: Kum 1949 khan siam a ni a, kum 5-14 inkar naupang zawng zawng tana zirna ṭha ruahmanna a ni.

1949 Armistice Agreements: Ram ṭhenawmte nena thuthlung siam, Green Line chu Israel ramri atan a pawm.

Austerity Policies: Ram economy enkawl nan hman a ni a, rationing leh distribution system-te a tel.

David Ben-Gurion chu Prime Minister leh Minister of Defense a ni a. Minister dangte chu: Moshe Sharett–Minister of Foreign Affairs; Eliezer Kaplan–Minister of Finance, Trade, and Industry; Golda Meir–Minister portfolio bik nei lo (Israel Prime Minister hnuah a ni).

Israel sawrkar hmasa hian ram tundin hmasakna atan hna pawimawh tak a thawk a, kum 1950 October 30 thleng a awh a, Ben-Gurion chuan bânna theh lut ta a ni.

Juda nihna leh Israel sawrkar inenkawlna leh inlaichinna entirna langsar tak tak chu:

1) Yeshiva ṭanpuina: Sawrkar chuan Yeshivas leh Haredi institution hrang hrangte tan sum tam tak a pe ṭhin.

2) Juda hnam nihna Identity Authority: He pawl hian Israel rama Juda nihphung leh ro chungchang inzirtirna a kalpui ṭhin a ni.

3) Shabbat leh Kashrut dan: Israel rama Shabbat vawn dan leh ei tur tih thianghlim (kosher) dante chu ram chhung Juda nihphung entirna a ni. Juda nihna hian Israel sawrkar inenkawlnaah hmun pawimawh tak a luah a, ram chhung dan, thil tih dan leh nihphung hrang hrangte chu a hrilh ṭhin a ni.

Yeshiva chu zirna in Juda tak, Juda nihna thu leh hla zirna a ni a, Mosia lehkhabu panga (Torah) leh Talmud zirna a ni. Yeshiva-ah hian Juda dan, philosophy leh culture zirna a awm a, Orthodox Judaism nen inzawmna a nei. Yeshiva tum ber chu zirlaite hnenah Juda thu leh hla, dan leh hrai, hnam ziarâng (culture) zirna pein, Juda khawtlanga hruaitu nihna atana zirlaite buatsaiha chher chhuah a ni. Yeshiva tam takah chuan zirlaite hnenah ngaihtuahna fim zawk leh thiamna sang zawk an pe thei a, an rilru leh thlarau a ṭhang chak thei hle a ni. Yeshiva-a zir chhuak vek an nih avangin Israel sawrkar kaihruai tawhtute leh kaihruai mektute khuan an ram leh hnam an hre chiangin an hmangaih hle a. Ram himna ngaihtuah ran chungin sawrkar rorelna an kalpui tlat ṭhin avangin ram tereuhtê, Mizoram aia lian âwrh chauh ni mah se, khawvel sawrkar zawng zawng buaipui tham an la ni chho zel thei hi an ropuina danglam tak chu a ni.

Chutiang bawkin Israel fate zarah Pathian fapa a lawm em em sakeibaknei, Juda hnama mi buaipui tham Isua kan nei hi a van ropui tehlul em! Yeshiva-a zir chhuak aia intifing zawk leh intichangkang, intiram hmangaih leh intipawlitisian zawkte hian kan hotu lu ber sakeibaknei Juda hnama mi Isua hnung hi ṭawngka mai ni lovin, a taka nunpuia zuitu tak tak ni ila chuan Israel fate ang khuan ram rorelna dik kan hung ve thei mai tur a? Mahse, kum 78 hnuah pawh kan roelna dik kan hung chhuak thei si lo.

- Dr. C. Lalrampana