Written by
- F. Lalremsiama
Chaltlang, 8415994340

MNF POLITIK LIVIR – PART 1 (Ka tawnhriat chu!)

1. Kan thupui tarlan ziak tur hian ngaihtuahna ka seng nasa hle a, a ruangâm ka duang fel deuh ruak tawh bawk. MNF Politik Livir (whirlpool) bulṭhut te ka chhut kual vel a. Mahse, ka tawnhriat tih hian a hual zim leh kêk bawk sia, ka inkhap thlu ti tih der lehnghal. Kum 90 tawnhriat leh tawnloh-hriatte chu a tam tawk, zau tawk tak chu a ni ve hrim hrim.

2. Zalen duha sorkar hna, Babudom chhuahsan ka ni lawm ni? Kalphung hlui leh ram hluizia chhe tinreng kalsan duhtu kha maw le? Mite’n huaisen min ti si lo! Dawihzep inhrosa ve mai mai maw ka lo nih ang? A teuhin a hnai lo e, thangvan kai!

3. I her sual hauh lo ang aw. Mihring remruat hi chuan sa remruat pawh a tluk lo. Pathian remruat erawh chu a va mak em; hriat phak rual loh a ni. Khawvel ram pumpui, thil te ber pawh a veng, thim chhahna lai ber tiengin a buaina lai ber a chingfel, van thil nen lam. KHB no 22, chang thum chauh nei hi kan sa zing lo mah mah ka ti.

4. Tichuan, kum 70 liam hnu, kan inneih champhaphak boruakin min tuam ta thut mai a. Kum 1955, November ni 22 champhaphak thlarau ka rui ta chiam alawm maw le!

5. Chumi lai chuan kei kum 23, ka nupui kum 20 chu Pastor Thanga kutah Chaltlangah kan innei a; min dinpuitu ṭhian pahnih R. Laltawnga leh Laltluangi te an ni. Anni pahnih hian mual min liamsan ve ve tawh. Keini nupa erawh kum 90 ral kaiin kawpchawiin kan la dam dûn. Fapa 2, fanu 1 neiin, tu 12 leh tuchhuan 15 kan nei a. Kan hrinte kan rila rah 30-te nen kan la dam kim vek. Pathian zarah tumah piangsual (PwD) kan awm lo. Pianpui rilru leh hriatna kan la nei pangngai reng bawk. A va hluin a va ropui em! Grace upon grace–khawngaihna hlir, khawngaihna hlir chu.

6. Ka nupui Lalthantluangi a tluang. A pa, fahrah, pianpui unau nei miah lo khan fapa 5, fanu 5 a hrinte zinga mi hian pasala min neih hian kei matric pass, Aizawl Bawrhsap Office-a LDC ka ni. Kum 8 kan inneih chuan BA min pass pui. Pachhunga Memorial College aṭanga BA distinction-a pass hmasa ber ka ni. Lehkha zir thiam thei tak ka nih a hria a, thâmral mai atan min phal lo. BA min pass pui hma hian Aizawl khawpui, Chaltlanga in hmun ṭha takah kan in–Home Sweet Home, fanau Lalpa laka kan rochan 3-te nen kan khâwr pum ve hman tawh (1962). Kum 10 ral hmain IPS-ah min luhpui thei nia.

7. Chutih hun lai vel zawng zawng thlarau rui chung chuan lawmna khat liam lo lut thar zelte chuan Pathian hnena lawmthu sawina inkhawmah min hruai lut ta a ni. Chaltlang Kohhran Centenary Hall-ah fakna hla thlan bik (10) saa zaiin, 22 November 2025 kan inneih champhaphak 70-naah chhungkhat laina, ṭhian ṭha zual senior te, MUP leh pensioner leh kohhrana rawngbawlpui te nen hun ṭha tak kan hmang a. Pastor pension senior ngaih zual 3-in min uap a. Hun tawp kharin Rev. Robawiha, kum 91-in ṭawngṭaina leh malsawmna min neihpui. Mi 500 chuang zetin ruai kan ṭheh. Chaltlang KṬP leh ṭhalaite’n a tul apiangah min pui. Kan lawm hle.

8. Mak thar, hmaih phal loh kan tawng bawk. Ka Hmar unau duh tak Vaikhuma fate 3-in zing karah khan kan inah Thangchhuahpuan ṭial mawi tak min rawn sintir. Chawhnu maiah Centenary Hall-a pungkhawm hmaah ka Hmar unau C. Lalrambuatsaiha’n Thangchhuahpuan min han sintir leh chu lawmawm sawi hleih theih loh a tling. Ni khat thilthua kei tehlul dawn pahnih–hmasa ber leh awm chhun zuk nia aw! A mak tawp.

9. Krismas leh kumthar boruak nuam sawi nuam nen kan pehhêl rei ta hle. Kum a thar a, thla a ral leh ṭêp ta si. Engtikah tawng leh ve i maw tia indawm kun a rem tawh lo. Muangchanga khûpsûk chu sawi loh, thopazuan pawh duh belh ka tan a ṭul. Politik hnawk hnek hnuk leh MNF Politik Livir ka luhchilh nghal dawn. Lo inring rawh le.

10. Eheu! Thlohpui rorelin a bulah: Mautam 1959-60 ṭampui, Mizo National Famine Front, ṭâm reh dam hma hmaa ‘famine’ paihthlaa Mizo National Front pianphung, a rilin a thûk. Hnam damna an zawng a ni. Mahse, tharum (violence with arms)-a sual chhuah rual a ni lo. Zoram a buai, East Pakistan tawmhimna (sanctuary) kulhpui a chim. Bangladesh a piang, East Pakistan a bo. MNF chhungkua an buai, hotu lawk rual Khakrasuri Jail-ah an khung. Thi em erawh an awm lo. A bo a bâng awm loin East Pakistan an chhuahsan. Zoram panin hawn rûnpui a thleng. Union territory (UT ṭhami) nen a innang chho. MNF sorkar thuchhuak White Paper chuan, lungawi lo rualte kha Dumpawl (Blue Group) tiin demna a chhuahzui. He chhungkaw damlohna hian MNF a chen chilh rei hle nghe nghe.

11. UT-ah chuan Mizoram, Mizo District huam ram chin thoah khan a lo piang a, Mizo Union sorkar a piang, Legislature leh Council of Ministers te nen. Mahse, Mizorama Congress hruaitute leh Central lam Congress hruaitute inbengberek nak nak karah Pu Saprawnga te, CM Pu Ch. Chhunga te chak zui zel duhna remchanga hmangin AICC General Secretary Pi Purabi Mukherjee ten ‘merger’ Congress sorkar an tungding thei thuai. Hei hian thingtlang lam Union hruaitute leh mipui rilru a hmin zo hleithei lawk lo nâ a, Pu Chhunga leh Pu Rawnga te chakzia a tilang chiang chho zel a, an ring ngam tlat.

12. Hetih hun lai taka vai fin kan hruaitu ber berte’n an lo vên sên lohin min luhkhung thûk ta lutuk tih hmuin ka inhria. Pawih-Lakher Regional Council area chhunga district council 3 lo piang ta maiah khan a chiang. Khata Chakma aiawh pakhat chauh awm ve der der khan district council zuk nei ve ta teh rêng a le. Heng thil thu UT Assembly-a an sawiho khan Pu J. Thanghuama chauhin lungawi loh thu zuk sawi teh rêng a aw! Mi dangte kha tihmâwlin an awm nge, tute’n emaw an ká an hup? Vai thangah hian kan âwk/min âwk tam tial tial a, min âwk lian tual tual ang tih ka hlau fo ṭhin.

13. Merger sorkar a liam a, buaina a dai chuang lo. Kum 1975 January ni 13, ni rapthlak leh Brig. Gurnam Singh Randhawa te Army Rule angreng. Human Rights Brig. Ṭhenphunga Sailo te pawh phairam jail-a tân laite, kei CRPF-a min barh luih lai hun a liam zel bawk a. PC Party CM Brig. Sailo hun pawh Congress auhla ropui ‘Remna leh muanna’ boruakin a luahlân. Pu Lalthanhawla ho 1984-ah sorkarin, 1986 June ni 30 ‘Mizo Accord’ hmingthang leh hlawhtling chhuanawm. Interim sorkar, state puitling 1987 leh inthlanpui nen, Pu Laldenga CM sorkar (MNF) kan nei ta. Speaker Pu J. Thanghuama, alpha leh omega a che thei chuang lo. An number-in a daih tlat lo. MNF MLA lungawi lo Pu R. Lalawia leh Pu H. Hrangdawla te lah an sangawi zawngpuite chuan Pu Hawla te ṭanrualpuiin, an MNF sorkar chu an namthlu ta bul mai!

14. President’s Rule-ah Governor Pu Saikia hoin. MNF founder leader Pu Laldenga a hrisel lo zui a, Sap ramah thiin, a ruang, War Memorial kiang, Treasury Square-a ama thlân an siamsakah zalh a ni ta bawk. Kum 1989 January inthlanpuiah chuan Congress sorkar CM Pu Lalthanhawla hoin a ding leh ta. Heng thil hnuah thil mak a lo lang a, kan thupui tarlan kan thleng ta a ni.

15. Chhui sen loh thil mak ṭhenkhat chu: India independent hnu daihah mau tâm tur (cycle) chiang tak tlawhchhanin lo invent lâwkna nasa taka ngentu hruaitute au chhuak thangkhâwkin Assam thuneitute ngaihsak a hlawh lo! Pu C. Rokhuma ṭhahnemngai lar ber chuan ‘Ṭâmdo Rokhuma’ tih chiah a hlawh. Sazu suat rêm tumin sazu mei lei a ni. Mau a tâm ta ngei a, kan ṭâm ta ngei. Pu Rawnga a râwng thei lo. Assam CM (kan CM?) a râwng zawk daih? Kan mangang tak zet. MNF pian chhan ‘hnam chhan’ hai rual loh a lo lang.

16. Ih maw, hetih lai hian AZ Phizo-a Naga hote chu vohbik takin an lêng. Shillong khawpuia college zirlaite tribal Sscholarship chu Naga zirlaite’n an hmu tam fâl daih, an hawi cham. 1960-ah Naga Hills-Tuensang Area (NHTA) Shilu Ao hoin state anga ngaih a piang tawh. Keini lam ve thung, Aizawl-Silchar road metal loh tawp. Bagha Bazar chu an khaw chhung metal vek, alkatra luan mâm, dum hnûm hluau, vaivut khû a awm thei miah lo maw le! Ka paltlang ve. Tun ṭuma ka ziakte hi official record emaw, archives emawa ka hmuh a ni lo, ka hriat chian em em an ni vek si! Thanpuii Pa-in a hai lo, ‘Kan mizia’ chhiar la, chhiar nawn leh ṭhin teh! Hnam chhantu ni turin MNF nih kher a ngai lo; Pu J. Malsawma (100) Padma Shri a MNF ngai lo.

17. A nih leh eng vang nge kha leh chen hnu pawha MNF Politik Livir (Whirlpool)-a ka tawnhriat sawi a ṭul? Eng dang vang mah a ni lo, Zo fate political history pawimawh ṭhenkhat, kilkhawr deuh luhkhungin kan chhuia kan ziak a ni mai. Research based tur ka nei lo, ka analytical mind neih ve chhun chhetê ka chhawr ve hlek a ni mai thei. Ka hriatte hi ka hria, ka ziakte hi keima mawh vek! Thlêmna tinreng hual velin ziak ṭeuh ka lo duh leh ṭhin a, ka do zo lo a ni ber mai.

18. Pathianin rem a tih chuan kum 1990 – 2000, kum 10 chhungah kan intuituah dawn nia. Part 2-ah chuan zial mûm tum ila. 


- F. Lalremsiama, Chaltlang, 8415994340