RUALBANLOTE NI PUALIN
Mizoten Rualbanlo kan tih hi sapṭawngin Disabled people/ person an ti a. Tunlai chuan ‘disabled’ pawh ti phal tawh lovin ‘Differently abled people/ person’ an ti tawh nghe nghe. ‘Disabled’ han tih khan thil engmah ti thei loah kan chhuah lek lekin a lang a, thiam taka ‘differently abled’ an lo ti ta hi a fuh khawp mai.
Mizoṭawng chuan dah dawn ta i la, ‘thil engmah ti thei lo ni bik lovin mi pangai tih dan ang lo deuha an tih theih ti ve thei tho’ tihna a ni mai awm e. ‘Disabled’ han tih ngawt dawn chuan Joni Eareckson Tada te hi chuan mi pangngai tam tak aiin tih theih a ngah zawk fe si awm e. Chuvangin, ‘differently abled’ tih hi a dik riau a ni. Pianphunga rualban lo han tih hian pian tirh aṭang a rualbanlo sa te, accident avanga rualban zo ta lote pawh an awm. Rualbanlote hi khawvel sorkar hrang hrangte hian an ngai pawimawh a, an pualin khawvel ram hrang hrangte hman turin December ni 3 hi Rualbanlote Ni, ‘World Disability Day’ ah an lo puang ta hial a nih hi.
Joni Eareckson hi kum 17 lek a nih laiin a tui chennaah a chesual hlauh mai a, a ring ruh a sawh tliak a, a taksa pum a zeng a, a lu chiah che theiin a dam chhungin wheel chair-ah a ṭhut a ngai ta a ni. A chetsual hma hian Pathian hnenah a nun thlak danglam ngai a awm chuan thlak danglam turin a ṭawngṭai
ṭhin a. Chutia mu reng leh wheel chair hmanga che vel thei chauh a han ni ta mai chu a ṭawng-
ṭaina Pathianin a chhan dan em ni dawn tih a ngaihtuah nasa mai a. Chutia a in ngaihtuahna aṭang chuan a lo harh chhuak ta a ni. A taksa dang che thei lo mah se a lu a che thei a, a mit leh beng a ṭha a, a ṭawng thei bawk a, a ka, a lei leh ha te engkim a ṭha vek. Pathian hnenah inkawl tir thar lehin harh tharna a lo chang leh ta. Wheel chair a ṭhu chungin Pathian hmangaihna thu a puang chhuak a, Joni chu Pathian thusawitu lar tak a lo ni ta mai.
Chumai a la ni lo, a ka leh ha te hmang
ṭangkaiin lemziaktu ropui leh lar tak a lo ni ta bawk. Lemziahna brush chu seh kawhin kut ke kim neite ai maha mawi leh nalhin lemziak a lo thiam leh ta. A lemziak (painting) te chu man man tak takin an hralh a, a lem ziak hmangin mi thinlungah thu a sawi ta bawk. Chu mai a la ni lo cheu. Joni hian lehkhabu hralh tla tak tak a ziak a, a lehkhabute chu best seller an tihte a ni nawk mai. Lehkhabu hi 30 chuang a ziak a ni. Lemchan thiam a la ni cheu bawk. ‘Joni and Friends’ invuahin Ministry a din bawk a, pianphunga rual banlote zingah uar takin rawng an bawl bawk.
Joni hian award chi hrang hrang a dawng a, University leh College hrang hrang aṭangin Honorary doctorate degree 5 leh Bachelor of Letters a dawng. Duh se chu a hming bulah Dr. a dah tam thei hle dawn a nih hi! 1982 khan kum 32 mi niin Ken Tada nen in neiin Pathian rawng an bawl dun a. April ni 1, 2009 khan Indiana Wesleyan University Society of World Changers-ah lawmluh (inducted) a ni a, hemi ṭum hian Honorary Doctorate degree an hlan nghal nghe nghe a ni.
Helen Keller pawh hi a mit a ṭha lo a, a beng a ṭha lo bawk. Lehkhabu 14 a ziak a, articles tam tak a ziak bawk. Mitdelte leh pianphunga rualbanlo te pualin lecture pe in khawvel a hrut chhuak hial a, rualbanloh vanga mi beidawngte hnenah beiseina thar leh tumruhna a pe nasa hle.
Stephen Hawking hi kan hre ṭheuh ang. Kum 21 a tlin hnu lawk 1963 khan natna khirh tak, hriatna thazam khawih chhe chi, motor neurone disease an tih Amytrophic Lateral Sclerosis (ALS) a vei tih hmuhchhuah a ni. A natna avang chuan wheel chair-a nawr ngai, computer hmanga ṭawng thei chauh a ni ta. Mahse khawvela scientist ropui berte zinga mi a nih bakah a lehkhabu ‘A Brief History of Time’chu Science khawvelah ngaihsan hlawh tak a ni. Khawl hmanga ṭawngin lecture pek a ṭhulh chuang lo.
Greek mifing leh hlaphuah thiam ‘The Illiad leh the Odyssey’ ziaktu Homer hi mitdel niin an sawi bawk. Hmeichhe huaisen Joan of Arc kha phungzawl (epileptic) ching nia sawi a ni. Zaithiam lar chuai thei lo Elton John hi mit chhe uchuak tak a nih bakah epileptic a sawi a ni ve bawk.
English poet lar tak John Milton pawh hi kum 43 a tlin hnuah a mit a del a. A mitdel hnu pawhin hlaphuah leh thuziah a bansan chuang lo. A thuziak lar tak ‘Paradise Lost’ pawh hi a mitdel hnua a ziak a ni. German composer lar tak Ludwig van Beethoven pawh hi kum 28 a nihin a beng a ngawng a, mahse a beng ngawn vangin a hlaphuah a ṭhulh chuang lo.
Incredible Hulk film serial a lo chang tawh ṭhin Lou Ferrigno hi bengngawng a ni. Novel tam tak lo ziak tawh ‘Madame Bovary’ lar puitu Gustave Flaubert hi epileptic a ni bawk. Film star lar Michael J.Fox pawh hi neuromuscular (hriatna thazam leh tihrawl) natna vei a ni. Chutiangin, The Messiah phuahtu George Frederick Handel leh hmanlai General ropui Hannibal te pawh kha epileptic an ni.
Zaithiam Jose Feliciano hi mitdel a ni. Grammy Awards 6 a dawng tawh a, Grammy nomination 11 zet a hmu bawk. 1973 khan Best Folk Guitarist Award chu Guitar Player Magazine-in a lo hlan tawh bawk. African American zaithiam Stevie Wonder hi chu Zofaten ‘I Just call To Say I Love You’ hla avang pawh hian kan hre deuh vek awm e. A ni pawh hi mitdel a ni. Tunlai zaithiam lar tak Michael Bolton pawh hi a beng lehlam ngawng niin an sawi a, album pawh maktaduai 53 teh meuh a hralh tho.
Zaithiam lam han hrut zel ila. Jeff Healey Band lar tak maia an guitarist leh vocalist Jeff Healey pawh hi mitdel a ni, mahse an band larzia leh amah mimal pawh a larzia chu an band hminga a hming an hman danah hian a chiang reng mai. Jeff Healey hi nikum 2008, March ni 2 khan a lo boral tawh nghe nghe a ni.
Fakna hla (hymn) ṭha tak tak phuahtu Fanny Crosby hi thla 6 mi lek a la nih laiin damlohna avangin a mit a del a. Nikhua a lo hriat hnu pawhin a mit a del avangin vawikhat mah a vui lo an ti. School te kalin lehkha a zir a, zirtirtuah te ṭangin English leh History a zirtir ṭhin. Kristian hla 9000 zet a phuah a, a hun lai chuan ‘Hymn Queen’ an ti hial a ni. Kan hla buah pawh a hlaphuah tam tak kan seng lut nghe nghe a nih hi.
Fanny hian hlaphuah mai bakah lehkhabu
ṭha tak tak engemaw zat a ziak. Kum 95 mi niin 12.2.1915 khan khawvel a lo chhuahsan tawh a ni.
Chicago a pianphunga rualbanlo pakhat chu mitdel a nih mai bakah kut leh ke a nei lo bawk. Ringtu ṭha tak a ni a, a chantawkah a lungawi em em. Kut leh ke nei lo mahse Bible chhiar ve theih a duh si a, mitdelten kuta khawiha an chhiar theih chi Braille hawrawp a zir ta a. Kut a neih si loh avangin a leiin Braille hawrawp chu liakin a zir ta a ni. Tichuan, a lei hmangin Braille Bible a lo chhiar thei ta a, mi tam tak hnenah Pathian thu a hrilh theih mai bakah nitin Pathian thu chhiarin Pathian a pawl thei ta a ni.
Mizo zingah pawh pianphunga rualbanlo sawi tur an awm nual. Pu Zadawla, Pathianthu hriltu lar tak pawh hi piantirha ta mitdel niin an sawi. Mitvar nazawng aiin Pathian lehkhabu chhung thu, bung leh chang chu a hre daih zawk a, a thusawi aṭanga piangthar tam tak an awm. A rawngbawlna a nung em em a ni.
Pu Lalsangluaia Sailo, Samlukhai lal fapa hi a tet laiin zeng hri mak takin a man a, hnungzang pawngin tiang tawite hawlin kunin a kal thei a. Thluak ṭha tak a nih avang leh lehkhathiam a nih avangin Tlabung khuaah Primary School a din a, Pu Luaia School tih a ni ṭhin. A school naupangte chu an ziak a mawi a, chhiarkawp an thiam em em a, a zirtir chhuah mithiam tam tak an awm a ni.
Awle, pianphunga rualbanlote hi mi pangngai kan tih tam takte aia rualban zawk an tam hle. Vawiina pianphunga rualban loh vanga lungngaia kun rengte pawhin tumruhna nen chuan he rualbanlohna hi hneh theih a ni tih hre thar lehin kumin Rualbanlote Ni (World Disability Day) hi hnehna puanna ni atan hmangin ‘disable’ ni tawh lovin ‘differently able’ nih tumin ṭan lak thar leh nan hmang ang u. Mi fate pawhin an tih theih chu kan ti ve thei ngei dawn lo’m ni?
- Ramhluna Hnamte