RUALBANLOTE NI
Kum tin December ni 3 hi World Health Organisation (WHO) chuan ‘World Disability Day’ atan a lo puang tawh a, hemi ni hi kum tin khawvel hmun hrang hrangah hman a ni a, kan ramah pawh kumtin hman ṭhin a ni.
Mizovin rualban lo/piangsual kan tih mai lai hian khawvel chuan anmahni nihna ṭawngkam ringawt a buaipui a. Hmanah chuan ‘disabled person’ an ti mai a, hun a lo kal deuh a, ‘disabled’ tia sawi ringawt pawh phal tawh lovin tunah chuan ‘differently abled’ ti deuh ngatin an sawi tlangpui tawh a. Mizo ṭawng chuan ‘Thiamna bik nei’ tiin let ta ila, a mawi ber awm e. Mizote pawh hi heti lam kawngah hian kan harh chho ve zel a, rualban lo/piangsual/mi anglo pawh ṭawngkam mawi lovah ngaiin tunhnaite aṭang hian ‘vohbik’ tiin kan han dah ve a, a ṭhat leh ṭhat loh emaw a dik leh dik loh erawh sawi ka tum hran lo e.
Mizo upate khan ‘Piansual leh pharcharin tlai luat a nei lo’ an ti ṭhin. Kum 2011 Chhiarpuiah khan Mizoramah hian rualban lo/vohbik kan tih mai hi mi 15,160 lai mai awmin tarlan a ni a. Social Welfare Department-in Person With Disability a chhinchhiah dan erawh chuan Mizoramah hian kum 2015 khan piangphunga rualbanlo hi mi 8,384 niin an report thung a, heng zinga a tam ber chu taksa sawngnawi (orthopaedically handicapped) niin mi 2,695 lai an ni a, rilru lama harsatna nei hi (mental retardation) hi mi 1,894 an ni thung. Khaw hmu fiah lo/mit ṭha lo (visually impaired) hi mi 1,506 an ni. Beng ṭha lo (hearing impaired) hi mi 2,041 niin thil dang eng emaw avanga rualban lo (multiple disability) mi 248 an awm niin report a ni.
Khawvelah hian rualbanlo kan tih si, mi thiam leh ropui tak tak an awm a, chung mite chuan mi dangte nen an intehkhin buai duh lova, mihring hi ‘mi bik’ ni vek tura siam kan tih hi a taka pawmtute an ni bik hian a hriat a, kan awm mai mai pawh hi ‘mi danglam’ bik kan ni tih hi vung takin an kalpui ni berin a lang. Mite tih ang tih ve an tum ngawt lova, an tana ṭha tur a ni em tih an ngaihtuah hmasa ṭhin. An rilru pawm zawng chauh an en lova, an nuna pawimawh tur zawk thlangin an hringnun hi khalh dik turin kawng an zawng ṭhin. Hun kal tawh leh lo la awm tur vangin hnual an tum lova, tuna an nihna dan chu chher hriam zel a, mi dang tan hman tlak nih an tum a, han tih ve hram hram hi pawi an ti reng reng lo. Hnual leh riral mai turin an indah ngai lova, an suangtuahna leh lungkham chu dah bo mai lovin mi beidawngte hnenah thu sawi nan an hmang ṭhin.
Nun hi tlan liampui pur pur atana duan a ni lova, mahni tlanna kawng tur pawh dawn hman lova tlan chiam theih a nih avangin an thlen tum ram chu zawi muangin chawl lovin an kalpui mai zawk a ni. An nun chu intlansiakna mual a ni ve lova, zin kawng a ni. An zin kawngah hian rahbi tleu thei an nih avangin an kalna lama mi hratkhawkheng an nihzia ringawt pawh hi chanchin ngaihnawm tak zawng a va ni em!
Mihring hi mize hrang leh pianken hrang, thiam thil hrang nei kan ni hlawm a, kan duh zawng leh lawm zawng thlengin a dang hlawm a, kan rilru leh thluakin a chim chin pawh a inang vek lo. Lehkha zir mai ni lovin kan ni tin nunah pawh kan inang lo. Mi pakhat chuan guitar a thiam viau laiin a ṭhianpa erawh chuan a mik a mak a hre lova, guitar perh a zirtir ṭhin a, mahse, guitar thiam lo chuan lehkhathiamin ṭawng hrang hrang a thiam hle thung a. A ṭhian tih theih loh tam tak a tithei a, anni ṭhian dun pawh an ṭangkai huna indawm chho dun ṭhin an ni a, a tu zawk nge mi ‘a’ ni ta ang le. Mi tin hi kan thiamna leh theihna a inchen loh avangin kan inteh tling zo si lo.
Lemchang thiam James Earl Jones hi kum 6 aṭanga kum 14 mi a nih chhungin beidawnthlak khawpin a dang a awk ṭhin a, tunah khawvela lemchang thiam hlawhtling ber zinga mi a ni. Concert violinist hmingthang Itzhak Perlman kha a nghawng achin hnuai lam hi a zeng vek a. Cartoonist leh humorist lar tak James Thurber pawh hi a mit lehlam hian khua a hmu lova, a lehlam chauh hmangin mi tam tak nun tihhlim nan a hun a hmang ṭhin. Olympic-a decathlon champion lo ni tawh Rafer Johnson chu ke-lek saa piang a ni. German mi Ludwig van Beethoven pawh hi kum 28 a nihin a beng a ngawng thut a, a hlaphuah erawh a bansan phah chuang lova, a hlaphuah thiam em avangin khawvel hriat a hlawh hle. Incredible Hulk film serial-a lo chang tawh ṭhin Lou Ferrigno hi bengngawng a ni bawk.
Heng bakah hian Mizo zingah ngei pawh vohbik mi ropui leh tumruh tak tak sawi tur an awm nual mai. Sawi vek sen an n ilova, Kulikawn nula Lalremmawii (Mafeli Mizo hmeichhia writer kan neih tlemte zinga mi a ni a, kum lamah chuan la naupang deuh mah se lehkhabu hi panga lai a tichhuak tawh a. Heng bakah hian Visual leh Print Media lamah hian sulhnu ropui tak tak a nei a, Mafeli hi naupangte a nih laiin natna khirh tak maiin a tlak buak a, chu a natna chuan a taksa a nih tur ang a awm lovin kal pawh kal hlei thei lovin awm tir a, amah hi mi tumruh tak a nih avangin tunah chuan pangngai takin a kal thei a ni.
Lalbuatsaiha. Keifang khua hi Mizo zinga mitdel M.A. pass hmasa ber niin Master of Philosophy (M.Phil) hi Jawaharlal Nehru University (JNU) Delhi-ah zovin JNU-ah bawk hian Doctor of Philosophy (Ph.D) zovin Mizo zinga mitdel Ph.D ni hmasa ber leh awm chhun a la ni rih a ni. Kum 2014 World Disable Day-ah khan Best Excellency Award hlan niin heng bakah hian chawimawina chi hrang hrang a lo dawng tawh bawk. Amah hi ram leh hnam tana mi ṭangkai tak niin tunah hian Volunteer for The Blind Foundation, New Delhi-ah member a ni mek a, Mizoram Blind Society-ah hian Adviser a ni mek. Mi chhuanawm tak zawng a va ni em!
Mitdel Suakliana, hlaphuah thiam hi Mizo lengkhawm khawhar hla ṭha tak tak a phuah a, Mizote kan awm chhunga a hming kan theihnghilh tawh loh tur a ni. R.Vanrammawii (Mamawii), Armed Veng kea kal thei lo, wheel chair-a nawr ngai a ni a, tunah hian Pachhunga University College-ah Sociology subject la mekin fourth semester a zir mek a, a ngaihsanawm hle. Zosangzuala hian Zofate tan lehkhabu ṭha deuh mai “Theih Nise” tih chu wheel chair-a ṭhu reng chungin a ziak a, kum 2015 khan release a ni a, amah hi mi tumruh tak a ni. Kum 2015 kum tawp lam khan Progressive Mizo Society (PROMISE) te chuan Mizo zinga chawimawi phu tak tak an thlan zingah tel vein Award ropui tak an hlan a ni. Heng mite lo pawh hi sawi tur tam tak an awm a, kan sawi vek seng lo mai zawk a ni.
Kan thil sawi bakah hian sawi tur tam tak an la awm a. Mi ang lo, piangsual kan tih te, rualban lo leh mi a, rilru kim lo kan tih fo te hi eng aṭanga teh tur nge ni a, khawi aṭangin nge kan teh tak ber ang le! A dik thlup a, mahse, kim lo ru riau nia kan hriatna thinlung te, mit ngeia kan hmuh si a, a lang tur ang lang kim thei lo te, benga kan hriat fo hriat kim erawh harsa tak ni site hian kan khawvel awm chhung chuan min chamchilh ve reng awm si a. Khawvelin a hre reng e...
- Lalhlimpuia (Atea)