Written by
- R.Lalrinkima
Hidden Lodge, Chanmari, Aizawl

TEMAMI PA THUKHAWCHANG POLITIC KHEL MI CHIHNIH TE




Mahni ngaihtuahnaa awm ang ang, a mawl ang angin tun ṭum chu kan ṭawng tlanglawna kan hman lar tak ‘POLiTIC KHELH’ chungchang hi chhimthal bekang puahpui ve mauh teh ang.

Naupang hawihhai lo leh English medium pawh rap aih loa mahni eizawnna tura zir phak chin Zoram chhunga zir chhuak, vanneih thil thua hna sang deuh zawk chelh ve theih nana kum hnih leh a chanve Zoram pawna feh chhuak ve chauh ka ni a. Middle school kan kal lai 1974-76 khan IAS nih chak ve tak siin, UT sawrkar hmasa bera MLA-te pawh hriat alawi nei lo kha ka ni a, tum kha chu a sang mâwl ve tawp a! High school kan han rap ve a, science subject lamah khan ka han tui viau a. Medical doctor han nih am thingtlang lam unaute, keini aia khawsak harsa tih hriat takte, damna duha min rawn pan vetute kha en man pawh chawitir loa an damdawi tur chawh hmasak ber kha a man pawh tumsak duhna kha missionary hna ṭha tak niin ka hre leh a. Damdawi ina doctor-te’n kawrfual var an han ha a, lung ngaihthlakna an han awrh te kha ka tih ve tur emaw tiin ka lo mitthla ve ṭhin kha a nia, a lo ni top si lo a? Khatia high school kan kal lai khan politic khelh chu office pakhatah an va kal khawm ang a, dawhkanah sakawr lem leh a dangte kha thil râng ruai inphahah an va nawr tawlh ang a, an inkhel ṭhin turah ka lo ngai a (chess khel kha politic khel emaw ka ti a nih chu, a va mawl theih tak em!), hei pawh hi a lo ni lo nasa mai!

Pawl 8 kan nih kumah khan kan zirtirtupa (Sir, tih hi zirtirtute hming hmaah hian kan la lam ve chhen ngai meuh lo, zirtirtute’n class an rawn lak dawna good morning/good afternoon tih zawha ‘sir’ kan tih mai bak hi chu), Pu Seletthanga khan Mizo ṭawng min zirtir thin a. Ṭum khat chu titihona neih a rel a, ram ro inrelna chungchang. Chief Minister leh minister-te bakah MLA-te thlan an nih dan kha general knowledge ang khan min hrilh bauh bauh a, chuta ṭang chuan politic khel awmzia ka hrethiam ṭan ve chiah ta a. Heti khawp hian naupang mâwl tak kha ka ni a, khua a var har ngawt nia. Mahse, i’n ti teh ang, tunlai high school naupang tam zawk hi vote nei lo an ni ang a, politic huang hi chu an hre thui vak bikin ka ring bik lo? Chuti khawpa naupang benghawng lo chuan tunah hian politic khel thin mihring chi hnih lian tak taka ka ṭhen vete ka han sawi dawn zuk nia maw le!

Chi khatna:

Hemite hi chuan sum leh pai kawl sa an nei îm êm lo a, an neih ang ang hmang ṭangkaiin kan Zoram leilung hausakna leh mipui mimir rilru ṭhatna leh taihmakna hmang ṭangkaia ram hmasawnna tur rilru zawng zawngin an ngaihtuah a. Chumi atan chuan in leh lo ṭha pawh nei loin an hun leh thate chu Zoram chawikan nan an hmang ṭhin. Thawh chhuah nei lo ram kan nih hriaiin Central lam aṭanga kan ram chawikanna tura sum hmuh theihna kawngte chu an zuk dap a, an rawn hawn a, ṭangkai takin an hmang thin. Chhangchhiat berh ber lai pawh ni se, an nupui fanaute pawh awplum ṭha hman loin an hmanhlel em em a, nupui phunchiar deuh neite phei chu an khawngaihthlak ngawtin a rinawm. Nimahsela, kan Zo nute hi chute mai an ni lo, ram tana an pasalte mawngvawm bâ ang sek a an buai em em lai pawhin an hah tidam turin ṭawngkam ṭha tak nen an pasalte an dawngsawng a, an vei ber chu a hlawhtlin theih nan nghenchhan tha tak an ni daih zawk thin. “Pa-a, kan la chhangchhe si a, duhtawk tawh mai the,” tih aiin, “Han ti fat fat la, Zoram mipui changkanna chuan kan chhungkuaah pawh changkanna a thlen ngei dawn a, fimkhur tak leh dik tak khan bei fat fat teh le,” an ti châwk zawk thin.

Amaherawhchu, Pathian hian mi tin tan hun a ruat angina, politic khelh lama kal lo tur chite pawh a ruat a, chung mite chuan ram leh hnam an hmangaihna chu chhungkaw tlakran nan an hmang lo chauh thin. A lehlamah chuan ṭhangkhat lian tehmeuh an han beih chuan Pathian pawhin an duhnate mal a sawm a, ram ro inrelnaa mi pawimawhah a hlangkai a; an in leh lo erawh vantlang hmuha ropui leh lianin a dinsak lo thung. Heti hian duhtawk mai tawh ila.

Heng mite hian zuitu rinawm tak, party policy tihpuitlin nana hah taka thawk ve fat fattute an nei ṭhin. Nimahsela, heng zuitute hian ram hmasawnna chu an chhawr ve ngei tur tih hriain, therhlo ilo beisei loin party an vuan tlat a, an vuivai ngai lem lo. Therhlo beiseia party vuan tlat ho chuan inthlanah hlawhchhamna an hmuhin party dangah an zuang lut châwk bawk. Ram hruaitua hlankaite chuan hamthatna eng eng emaw, danin a phalsak zarah in leh lote an han din/siamtha ve a, amaerawhchu, hlemhletna tenawm tak hmang an ni lo. An hun a lo zawh tawh meuh chuan an thate a lo ṭhum a, a hun laia chenna nuam ve pangngaite pawh chu an lo chul ṭan a, tuaihnûm lehna tur an nei hran lem lo. Heng mite hi ‘ram hmangitu dik tak te’ chu an ni.

Chi hnihna

He politician erawh hi chuan sum leh pai duhkhawp nei an sa a, duhkhawp aia tam neih leh tumin ram ro inrelnaa tel ve a, tun aia hausak zawk tumin an sum neihte an tawktarh thung ṭhin. Ram rorelnaa tel ve thei tura an inzawrhna chuan sum tam tak a sentir a, an mimal ṭhatna leh finna te chu ram hmasawnna tura mipui hmaa zuar loin, an sum ngah hmachuanin ram ro inrelnaa tel a, sum tam zawk neih belhna atan an ti ṭhin. Mi khawsak harsa zawk te vote chu suma leiin, chu vote leina sum chu hmuh let leh ngei tuma an beihna lamah ‘eirukna leh thamna’ chuan a um zui nghal. Hengho hi kan ram hmelma lian takte an ni. An hrawkin ram an hmangaih a, an ‘ram’ hmangaih hlawh chhuah chu ‘huan lo ram changkang tak’ in a lo lang chhuak nawlh fo. Chu mai pawh ni loin, Babel in sang ang maiin chenna in hmuhnawm tham an din a, an lal loh hun pawha tluchhe thei tawh loin an lal hun laiin nasa takin sum an buaipui chamchi fo. An rilru ang chiah put zuitu an nei ngei ngei a, a zuitute chuan an zuia rilru puthmang an hriat reng avangin anni pawh khawtlang leh ram mipui zah lek loin an zuite lal laiin in chhek arbawm an tum a, an hlawhtling ve fo bawk. Ka theihna leh thiamna te ram chawikan nan ka han hmang ve teh ang tih rilru chu an hlat hle a, an ka chauhin an puang chawk ṭhin. Kohhran lamah vote zawnna rilru pu ranin that tin an chhuah a, kohhran lahin remchanga lain an that chhuahna ‘der’ chu enliamin lawm takin kohhran rawngbawlna sang tak an chelhtir fo bawk niin a lang.

A nihna takah chuan, eng party pawh hian an member-te hmang hian sawrkarna siamna khawp vote nei an awm lo, anmahni party rorel tura thlannaah party membership fee pe ve lo ‘neutral’ te vote an mamawh em em. Hei hi hre reng chungin neutral vote hui tam theih nan lemchan kawr nen an vak kual nasa hle thin.

Kan Assembly session vawi khat, tun hma deuha cable network kaltlanga ka thlir ve laiin House Leader chuan an sawrkar laia an mi leh sa contract leh contract lo hnathawk apiang party fund atana an hnathawh hlut lam aṭanga teh a zaa pathum an lak ṭhin thu a sawi hmiah hmaih a, mak pawh ka ti lo, vanduaithlak ka ti zawk. Hei hian a nghawng chhe em em mai chu, ram ro hlu tur tam tak min suasamsak a, an hnathawhna tura pawisa ngai zat estimate chu a tlem thei ang ber hman a, hlawk thei ang bera hna chhe tak thawh a hring tel bawk. Heng hnate enkawltu department officer thenkhat lah party worker hnathawh sawisel ngam lo, post tha duha ngawi duk an tam em em bawk a. Inthurual chiah lo mahse a ruk tak chuan hnungthak an in hiah tawn tih a chiang duh viau.

Hnam dang sumdawng huangtau

Kristian ram kan ni tia tha taka khawtlanga kan nun derna hi hnam dang ringtu ni ve lote hian an hmu chiang em em a, eng party sawrkarah pawh party fund atan sum an thâp a, an thâp fuh tlangpui thin. Kristian rama political party-te hian he fund hi an mamawh vek, mahse, a thlawnin an dawng ngai lo, lawmthu sawi nan an sawrkar meuh chuan party fund atana an thawh let eng emaw zat hmu let turin hna pek an ni a, an hna hmuhna hnar hnenah lawmthu sawina an han sik chhuak leh zauh thin bawk a nih hi?! Chuvangin, Central atanga hmasawnna ruangam siamna atana sum lokal chu a nihna ang diak diaka hman theih a ni lo a, ram ro hlu tur kan chan zel a nih hi. Zoram hma lam hun hi a eng em em rih lo a, a thim zual dawn zel ni te pawh hian a lang?

Tlangkawmna

Tun Kalphung Thar sawrkara ka thu hriat hmasak, CM thusawi Minister pakhat sawi chu- “Hna reng reng Rs 2,00,000 hu chung lam chu department lamin anmahni thuin an thawk tur a ni lo, a ti’ tih a ni a. A tak tak a nih chuan an sawrkar chhungin duham takin hnathawh an tum tih a lang chiang viau awm e. Hna beiseia politic khel tlatte sum leh pai tuaksak nan an sawrkar chhunga hna awm thei ang ang chu party mi leh sa thawh tura dah an duh tihna a ni.

Rorelna in sang luahtu kohhran rawngbawltu langsar tak takte dâwt leh a hrûl vela thu inchuha rorelna ina an han inau luai luai te hi Chawlhni tina an kalna biak in chhung boruak nen chuan a inpersan ṭhin hle. An ngaihtuahnaa party dang sawichhiatna awm te chu ‘mipui hian sawrkar hi an ning tawh tak zet zet a’ tiin mipuiin kan hrilh miah loh min sawitir fo te hi sim a tha ngawt mai. A mawi zawngin, ‘Tun sawrkar chu an insawi angin an awm leh em em si lo a, mipui beisei pawh an pha lo niin a hriat’ te han ti se, mipui tan lo dawnsawn dan pawh a dam deuh tur ania le?

- R.Lalrinkima, Hidden Lodge, Chanmari, Aizawl