Written by
–Dr Lalsiampara Sailo

Ram ngaw leh hmasawnna

Hmatiang sâwnna lampui a lo lian e,

Lûngdum lêntupui leh lui suar tinten,

Rângkhâm leh sihpui, huai-rauthla lênna,

An iang zo, thinlai aw, a na vawng vawng!

India rama ngaw nei ṭha zingah Mizoram hi kan têl ve a ni awm e. Ngaw tia min chhiarsak zingah a zau zawk chu kum tin lo kan neiha kan vah bâk, thing leh mau lian lo tê têin an khuh, kum sarih lêng pawh la ni lo te hi an ni. Ngaw ṭha, forest plantation leh ngawpui tak tak, thingte pawh Chhura rual rual awmna ang hi chu tih tham kan nei tawh awm lo asin.

Sorkar hmalâknain khawi khawiah emaw chuan ramsate chen nana humhalh (sanctuary) kan nei ve nual – Dampa Tiger Reserve, Murlên National Park, Lengteng Wildlife Sanctuary, Thoráng Wildlife Sanctuary, Ngentiang Wildlife Sanctuary leh a dangte hi a hming chuan kan la nei ve a. Hengte pawh hi a vêl hnaia khuate leh hmun dang aṭang pawhin mimal leh khawtlâng mamawh chhuanlam dawrâwm tê tê hmângin kan la hêk (encroach) nasa hle tawh awm e.

Tun hnaiah YMA hmalaknain khaw ṭhenkhatah ngaw ṭha ve tak tak hmuh tûr a awm ta nual. Heng ngawte hi kawng reseve leh safety reserve ang deuh mai ni rih mah se, a lawmawm hrim hrim. Heng an hmalaknate hi nasa zawk leh urhsûn zawka ṭan lain chhunzawm zêl mawlh teh se.

Ngaw hi mihringte tâna a ṭangkaina leh pawimawhna hi he thuziak tawiteah hi chuan sawi sen rual a ni lo, pathum chiah tarlang ang.

• Boruak thianghlim min petu

• Tui thianghlim min petu

• Sik leh sa vawngtu

Kan thing leh maute kan tihchereu nasat êm avângin tun hnaiah kan lui tê tam tak chu an kang chat a, luipui kan tih ṭhinte thleng pawhin ṭhâlvaêkchâr lai chuan an kâng chat lo chauh a nih hi. Aizawl tuia min châwmtu Tlawng lui meuh pawh pump tûr awm mang loh chang a awm zeuh zeuh hi.

Ngaw kan neih ṭhat tak loh avângin boruak a lum telh telh a, tun hmaa ruahtui tlâk loh lai pawha boruak thianghlim tak kan neih ṭhin ang kha tunah chuan kan nei ta lo tih chu a hmutu leh hretu vek kan ni. Heta ṭang ngawt pawh hian kan thing leh maute hi duat taka enkawl a, ram ngaw ṭha tak nei leh tûra ṭan lâk hi mi tin mawhphurhna leh tihmâkmawh a ni tih kan hmu thei mai awm e.

Hetih mêk lai hian hmasawnna tûra sorkar hmalakna hrang hrang, kawngpui laih, industry leh factory, etc avângin kan ram ngawte kan chân nasa hle. Industry leh factory-te hi Mizoramah sawi tham a awm lo a, kawngpui sial avânga ram ngaw tihchhiat hi a nasat fâl êm avângin hetah hian kan insawr bing ang.

Mizoram chhim leh hmar, chhak leh thlang hrût chhuakin motor kawngpui (hmun tam takah 4-lane) an lai nasa hle a. Khua chuanna remchâng deuh aṭanga thlîrin Mizoram tlang tin mual tin hi an lai pe veng vung vek mai niin a lang. Hmun tam zawkah an laihna leivûng hi paihna bîk mumal nei lovin a rem lai laiah an hnâwl liam mai mai lehnghal a, a pawi viau a ni.

Heng an lei vûng paih hian kawng thlang lam ram ṭha tak tak, zau tak a vûr chhiat bâkah, a thlang kawr ruama lui tui chu thui tak a tihkhawloh hnuah a zuk fin luipuiah a inchhêk khawm ta ṭhin a. Hei hian kan ram kawr tê tam tak leh luipui thlengin furpuiah pawh chirhdiak leh dûm hmun, tui hman ṭangkai tlak awm lovah a siam a, kan buai nasat phah viau rêng hi. Hmanlai hun ang la ni ngat ila, “Heng kawng laihte hian kan ram leh kan luite hi khâmrâng nasa tak leh dûm/sihpui, huai leh thlarau sualho chenna hmunah an siam,” kan ti thei mai âwm asin!

Sairâng thleng rêl kawng an siam zo a, kan hmang ṭangkai ṭan mêk a, a lawmawm hle. Mi tam tak chuan ram an tihchhiat nasatzia te, thing leh mau an suat zozaite kha kan hre leh tawh lo ni pawhin a lang. A nihna takah chuan a chunga motor kawng laihin ram leh lui a tihkhawloh kan sawi ai khian a nasa daih zawk asin. Sairâng aṭanga hmun hla zawk panna tûr la siam zêl an la tum a nih pawhin, leivûng hnawk lova dah ṭhatna hmun ruahman hmasa ngei rawh se.

Heng motor kawngpui leh rêl kawng an laihte hi Mizoram hmasawn nan an pawimawh a, sorkar tân chuan tih ngei ngei tûr chu a ni nameuh mai. Mahse, heng an hmalaknate hian ram ngaw, thing leh mau leh lui kawrte tichhe tlem thei tûr ang berin che se, hma an lâk dân tur kimchang erawh a thawktu engineer-te’n keini aiin an hre ngei ang. Ṭha tûra ngaih kan lo sawi ve theih chhun erawh chu hei hi – lei vûng paihna hmun tûr ruahman lawk a, chumi hmunah chauh lei vûng paih ni se, tih hi.

Boruak thiang min petu zo lentupui,

Siktui thiang dâwn tûr leh lengngha vangkhua,

Hmatiang sawn nan kan hlân zêl dâwn em ni?

Tin kim dâwnin pheilai i khai ang aw.

–Dr Lalsiampara Sailo