Uar lehzualin HIV/AIDS i do ang u
Mihring nuai 10 chuang awrh awmna-ah HIV+ 13,040 hmuh chhuah a ni tawh chunga kan awm mai mai a nih chuan, nakin lawkah chuan hmasawnna hnathawh lam ngaihtuah hman lek loin HIV+ ringawt buaipuiin hun kan hmang mai ang tih a hlauhawm takzet a ni. He natna hian mi ei ral hmain uar lehzualin i do ang u.
Natna ṭihbaiawm tak a, hlauhawm tak leh tun thlenga a tihdamna an la hmuh loh HIV+ lamah hian tun aia nasa hian Mizo mipuite'n rilru kan pek a hun tawh takzet a ni. HIV/AIDS do a, a darh zel lohna atan kawng hrang hranga thawktu engemawzat an awm chung pawhin, he natna vei hi an pung zel a ni. Chuvangin, tih takzet leh rilru zawng zawnga kan do loh chuan mihring nuai 10 chuang awrh awmna Mizo mipuite hi chu rei loteah min run chimit mai ang tih a hlauhawm tak zet.
HIV/AIDS dona lama sorkar kutke ber Mizoram State AIDS Control Society (MSACS) hi kan ram dinhmun hre chiang ber tur zinga ngaih an ni a, anni pawh hi an beidawng ti ila, a dik chiah lo mai thei. He natna ṭihbaiawm tak a darh zel avang hian MSACS hian an au hla pawh an thlak ta. Tunah chuan mipat hmeichhiatna hmang lo tur lam aiin, condom an fak mawi ta a nih hi.
Tam tak chuan condom fak hi an sawisel a ni thei e, mahse kan ram dinhmun hre chiang bertu MSACS-in condom an fak mawi tak hi an duh reng vang leh an chak vang a nih ka ring hauh lo. Kan ram dinhmun ngun takin tun hma aṭangin an zir chiang a, HIV/AIDS darh lohna atan kawng hrang hrangin hma an la tawh ṭhin, mahse a darh lam a pan zel si. Chuvangin, mipat hmeichhiatna hmang lo tura inzirtir ringawt chuan kawng ro a su tawk loah ngaiin, condom an fak tak chiam mai niah ka ngai.
MSACS-te'n condom an fakmawi ta hian kan ram dinhmun chiang takin a pholang awm e. Condom fakna hi Mizo mipui, kohhran, khawtlang leh sorkar mi kai harhtu ni mawlh se ka va ti em. Natna dam thei tawh lo, hlauhawm leh ṭihbaiawm tak dona kawnga kan
ṭhanharhna atan condom fakna hi hman thei ila, a va lawmawm dawn tak em.
Mizo mipui nawlpui hian HIV/AIDS chu kan hre chiang thawkhatin ka hria a, natna hlauhawm tak a ni tih pawh kan chiang tlang viauin ka hria. Mah se, a hlauhawmzia hre si hian kan hlau tawk lo tih erawh a chiang, HIV/AIDS statistics han en ila, hniam lam aiin san lam a pan zel si! He natna hlauhawm tak hi tute emaw kai tur bikah i lo dah hlauh a nge, i chhung te leh laina hnai tak takte pawhin an kai thei tih hria la, nang ngei pawh he natna hian a man thei vek a ni.
Tun hma deuh kha chuan drug addict, KS leh KS kawp ṭhinte chauh kai turah kan ngai deuhin a hriat. Mah se, tunah chuan i rin loh tak tak kha kai an awm ngei ang, HIV/AIDS kha i bul maiah a awm tawh tih hria ang che. Chuvangin, nun uluk leh fimkhur a ṭul tak zet zet a ni.
HIV/AIDS a darh zel lohna atana thawktute hian ṭhahnem an ngai ngei ang, mahse an do ber hian pun lam a pan zel si chuan kawng dang an dap zel a ṭulin ka hria. Khawvelin hma a sawn zel a, mihringte'n changkang lam kan pan zel a, hemi mila he natna hi kan do a nih loh chuan kan thawhrimna a thlawn mai ang tih a hlauhawm hle. Engtiangin nge he natna hi kan do ang tih ngun taka ngaihtuah chungin, kawng thar leh ruahmanna ṭha zawk hmuh chhuah tum a ṭha khawp ang.
Sorkar lam pawhin tih tur pawimawh tak an nei. HIV/AIDS do tur hian sum a ngai a, sum tel lo chuan hmalak tak tak theih a ni lo. Tun hma aṭanga he natna dona atana kan innghahna ber ni ṭhin chu NACO leh state pawna NGO hrang hrangte an ni awm e. Tunah chuan hengho kuta innghah ngawt hi kan ram dinhmun thlirin a hun ta lo. Hmasawnna hnathawh hi a ṭha teh meuh mai, chutihrual chuan he natna ṭihbaiawm tak hi kan do hneh loh chuan hmasawnna hnathawk tur kan ṭhalai rual kan chan mai ang tih a hlauhawm.
Kan ram dinhmun thlir hian sorkar hian budget-ah HIV/AIDS dona atan sum a dah a hun tawh tak zet zetin ka hria, khawi lai emaw duhsak zawng pali pangate contract kan pekte hlep tur zat tal hi chu he natna dona atan hian dah ila, kan ramin a ṭhatpui ngeiin a rinawm. Pawn lam ṭanpuina ringawta kan innghah chuan kan tlai chhe mai ang tih a hlauhawm.
Mizo society-a thil ti thei tak kohhran pawh hian HIV/AIDS darh zel tur vengin tha an thawh lo ka ti hauh lo. Mah se, tun aia nasa zawkin tha an thawh a hun ta. Kohhran inkhawm, ṭhalai inkhawm leh thil dang dangah pawh ha natna hlauhawmzia leh ṭihbaiawmzia te, a kai theihna hrang hrangte sawi tam lehzual a hun tawhin ka hria. Eng pual pualin emaw vawi khat inkhawm thawhlawm serh hran a ni ang hian, HIV/AIDS dona atan hian kum khatah vawi khat inkhawm thawhhlawm serh hran pawh a hun tawh viau lo maw?
A tawpna atan HIV/AIDS darh zel lohna atana pawimawh ber chu chhungkua a ni awm e. In tu leh fate khan he natna ṭihbaiawm tak an kai lohna atana pawi-mawh ber chu nu leh pa, pi leh pute in ni. In chhungah zirtirna ṭha tak in neih phawt chuan i tu leh fate he natna lakah hian an fihlim thei a ni tih hriain, chungtin ten ṭan i la deuh deuh ang u.
He natna hi do tur bik kan awm lo a, Mizo tawh phawt chuan kan ram leh hnam hmelma, kan hnam min eiral theitu a ni tih hriain, mahni theihna zawn zawnah
ṭan lak a hun tawh takzet a ni.
- Malsawmdawngzela Hrahsel