Formalin leh kan sangha ei
Tunlai hian Mizoram hmun hrang hrang leh social media lamah sangha, a bik takin phai lam aṭang a lo lut leh formalin chungchang hi a tam hle mai a, kan chiai phah niin alang. Ni e, formalin hmanga vawn
ṭhat sangha ei chu a hlauhawm ngei mai a, kan chiai pawh hi a awm viau. Formalin chemical hi Mizorama kan sangha hmuhho zingah a awm tam dan (quantity) hi kum hnih chhung (October 2014 leh September 2016 inkar) kan laboratory a zirchianna kan lo neih avanga ziak ka ni.
Engnge formalin chu?
Formalin chu chemical chi khat Formaldehyde tui a siam hi a ni ber mai a. Formaldehyde hi gas a ni a, tui ah siam in 37-40% vel a awm tlangpui thin. Tin he tui ah hian methanol pawh an telh thin a ni.
Formaldehyde chuan eng natna nge a thlen theih?
Formaldehyde/formalin hi in chuan 30ml hian mihring thihna a thlen thei a ni. A hu hip luh hian hnar/hrawk thip leh khuh a thlen thei bawk. A hu in mit a ur hian mitthip, mittui tla, mit sen rem rum a thlen thei bawk. Tin, vun a per chuan a thip leh sen tul a thlen thei bawk a ni.
Hun rei tak chhung tlem tlem a hip emaw ei tel emaw hian asthma/allergy leh cancer (Nasopharynx leh leukemia) a thlen thei tih hriat a ni a. International Agency for Reseach on Cancer (WHO) chuan chiang taka cancer thlen thei zing ah a dah a, mahse United States Environmental Protection Agency (USEPA) chuan cancer thlen thei mai thei (probable) zing ah a dah ve thung.
Formaldehyde/formalin hi engatan nge an hman thin?
Formaldehyde hi aldehyde ho zingah chuan a mawlmang ber ani a, chemical pawimawh tak a ni. Insakna hmanrua hrang hrang plywood, plyboard, rawng leh thilcharna siam nan an hmang nasa hle a ni. Tin, thawmhnaw (Puanthan) sawngbawlna ah pawh an hmang nasa hle.
Thil tih thianghlimna (Disinfectant) ah te, ruang sawng-bawlna (Embalming) ah te leh Medical laboratory lam ah an hmang nasa hle bawk.
Sangha sangbawlna
leh formalin
Formalin hi United States Food and Drug Administration (USFDA) chuan methanol 10-15% tel in sangha khawina ah natna hrik thahnan (parasi-ticides) ah hman a phal a. Sangha khawina dil emaw tuizem ah emaw sangha natna hrik tih hlum nan telh a phal a ni. Dan ang thlap a hman hian mihring tan hlauhawm a thlen lo tih zir chian hnu ah phal ani a, an phal ai a tam hman chuan sangha ngei ah zawk thil tha lo (genotoxicity) a thlen thei a, tin sangha sa a ti tuilo thei a ni.
Formalin hian thilnung taksa hmelhem/ ṭawih tur a ven theih avangin dan phal loh chungin sangha zuartute (wholesaler leh transporter)
ṭhenkhat hian a rukin an hmang ṭhin tih hriat a ni a (mi zawng zawngin an hmang vek tihna ni loin). Kum 2011 pawh khan Punjab-ah hmuhchhuah a ni tawh a ni (India Today, Chandigarh, 26th September, 2016). Sangha hi India ramah chuan Andra Pradesh hi a thar chhuak hnem ber an ni a. Sangha tharlam tak thawn chhuak a hralh chhuak meuh tur chuan ni tam tak a duh ṭhin. Chung hun chhung a lo vawn ṭhat nan chuan vur hman a ni deuh ber ṭhin a, a rukin vurah hian telh a ni ṭhin a sawi a ni. Hetiang a dan lova an hman hian mihring hriselna a ti khawl lo thei ngei ang.
Kan zirchianna
Kan hotute hriatpuina leh phalnain October 2014 leh September 2016 inkarah khan Department of Pharmacy (Division of Pharmacology), RIPANS ah Mizorama Sangha an zawrh chi hrang hrang panga {Mizoram dil sangha, Catla catla, Labeo rohita, Pangasius bocourti, Brama brama (Pomfret)} te hi kei leh Ms. Pougang Golmei ten kan zirchiang a. Sangha hi Aizawl bazaar hrang hrang aṭang a lei an ni a (random sampling), vawi li lei a ni. Sangha a formalin awm zat hi khawl chi hnih: UV-Vis Spectrophotometer (Thermo INSIGHT) leh HPLC (Waters 2489) hmanga enfiah a ni.
He kan zirchiannaah hian Mizoram dil/ lui sangha te ah chuan formalin hi hmuh a ni lo. Catla catla (Major carp) ah hian 0.0090 mg/30g a awm a, Labeo rohita (rohu) ah hian 0.0105 mg/30g hmuh a ni. Pangasius bocourti (Sangha mam ruh nei lo) ah hian 0.0180 mg/30g hmuh a ni. Brama brama (Pomfret) ah hian a tam ber a, 0.0840mg/30g hmuh a ni.
USEPA-in mihring taksa a nitina formalin lut/ei a phal zat chu 0.1mg (mi pakhat hi 55kgs vel a chawhrualin) a ni. Hemi aia sang ei hian mihring taksaah chhiatna a thlen tih hriat a ni a, he mi aia tlem ei erawh taksa in a chhiat pui lo an ti a ni. Fisheries Department, Government of Mizoramin an tarlan danin Mizorama cheng mi pakhat hian kum khat chhungin sangha 11kgs ei angin an tarlang a (per capita consumption). Nikhatah chuan mipakhatin sangha 30g vel ei ang kan ni.
He zirchianna hian Mizo-rama sangha ei/ lei tur awm hrang hrangte hi USEPA anga chhut chuan an him vek a, tuna kan ei let sawm pawh ei ila a la hlauhawm pha dawn lo tihna a ni.
Mizoran State Cancer Institute, Zemabawka damlo leh an awmpuite zingah sangha kan ei dan zirchianna (survey) neih a ni a, zaa sawmruk (60%) in thlakhatah vawikhat vel sangha an ei ṭhin a, zaa sawmthum (30%) in kartin, zaa sawm (10%) in nitin an ei ṭhin tih hmuhchhuah a ni.
Kan zirchianna aṭanga a lang dan chuan Mizoram market a sangha rawn lutte hi formalin content-ah chuan an him a, hriselna khawih pha tur niin alang lo. Formalin/ formaldehyde hi cancer leh natna ṭha lo dang thlen theitu nimahsela, kan sangha ei avanga cancer vei ta hi chu kan nih hmel loh khawp mai. Sangha ni lo thil dang rawng (paint), plyboard, gypsum board, vaihlo ah te hian sangha ai mahin a tam zawk a, hengte hi an ngaih pawimawh a ngai zawkin alang.
Sangha hi nitin a rawn lut a, kan zirchian laia mi leh tun huna mi chu an danglam daih thei. Chuvangin, kan sawrkar hian ngun taka a vil a ngai a ni. Hetiang vil thei tura Food & Drug testing laboratory lam pawh ngaih pawimawh a ngai hle.
- Zothanpuia
Department of Pharmacy
RIPANS, Aizawl