Written by
Rev. K. Lungmuana

Mizo hmeichhia leh moral reform

‘Hmeichhia te te’

tih ṭawngkam hman tawh loh a ṭha'

Thuhma: Mizo Hmeichhe Ṭangrual din kum 70-na tlin champhaphak lawmna July 16, 2016-a tel turin min rawn sawm ve a. An thu sawi leh Souviner/ Magazine han chhiar aṭangin, Mizo hmeichhiate hi an lo chhuanawm mang e, tih min ngaihtuahtir hle a. Mizo Hmeichhe Ṭangrual thil tum (Motto) chu: ‘ Mizo Hmeichhia leh Naupangte chawisan’ tih a ni a. Kum 1946 a a dintute hi, Pi Lalthanzami, Pu Khawtinkhuma nupui te, Pi MC Hmingliani, Pu R. Thanhlira nupuite leh Pi Kapthluaii, Pu Lalbuaia farnute kha an ni a. Hmeichhiaten ram hruaitute ṭanpui leh ram siamṭhat nan tih ve theih a awm ringa din an ni ber.

Kum 1946 aṭanga 2016 thlenga Mizo hmeichhiate leh nauhnuchhamte tana an thawh ṭhat tawhte sawi sen rual a ni lo, iti mai ang. Chutih rualin tun thlenga kan hmeichhiate ram rorelna leh Kohhranho rawngbawlnaa kan hman mek dante han hmuh hian, khawvel ram dangte pen ruala an pen ve theih dan tur ngaihtuah thar deuh a ngai lo maw? tih rilruah a lo lang lo thei lo, iti mai ang; chuvang chuan thu tlem azawng han sawi ve ka duh deuh a. Vawilehkhat maia an dinhmun tihdanglam tumna aiin kan rilru puthmang (moral) lam tihdanglam chhoh zel hi a pawimawh ber niin a lang.

1. Kan hmeichhiate ram rorelna leh Kohhranho rawngbawlnaa an dinhmun mek: Kan ram rorelna sang ber, MLA leh Kohhranho rawngbawlna lama kan hmeichhiate dinhmun mekte han hmuh hian India ram ngei leh khawvel ram dangte nen han khaikhin chuan an la bei tham hle kan ti ṭheuh awm e. Hnam dang hmeichhiate aiin Pathianin a siam nep deuh bik em ni ti dawn ila, a nih tun kan ring awm lo ve. A nih leh hun lo kal zel turah pawh tuna hetiang dinhmun ang maia ding chho zel turin kan duh em? tiin inzawt ta hlawm ila; ‘duh lo ve’, kan ti mai lawng maw? Eng emaw ti tala kan rilru puthmang hi tihdanglam kan ngai tlang ni ta berin a lang.

2. India ram leh ram danga hmei-chhiate ram rorelna leh Kohhranho rawngbawlnaa an dinhmun tlangpui: India ram chhungah hian hmeichhe Chief Minister te, Minister te leh MP leh MLA-te thahnem tawk tak an awm tawhin an awm mek a. Khawvel ram dangah phei chuan, keini hriat phak ve chinah mai pawh an ṭhahnem lehzual. Tun hnai Vanglaini October ni 5 chhuakah mai khan keni ang rual hriat lar lem loh tak, Estonia ram hmeichhe President hmasa ber atan Kaljulaid-i thlan a nih thu tarlan a nih kha.

A hnaivai leh deuhah America ram President tih chuhtu Hillary Clinton pawh, khawvel hriat tham leh mi tam takin tling ngei se an tih tling ta lo kha a ni a. A rualawh thlak hle mai. Kohhranho rawngbawlnaah pawh India ram leh ram dangah, Bishop leh Ordained Minister eng emaw an awm bawk. Ordained Minster phei chu an thahnem lehzual. Mizoram Presbyterian Kohhran Moderator, Rev. H. Lalrinmawian Kristian Tlangau September thla chhuak maia Wales ram Presbyterian Kohhran General Assembly a zu hmanna a reportah chuan, ‘Lalpa Zanriah kilhonaa a semtuteah mipa leh hmeichhia an inzat’ zu tia! A nih leh ram rorelna leh Kohhranho rawngbawlnaah kan hmeichhiate aiin an ṭha zawkin an tling zawk tihna em ni? ti ta ila, ‘An thain an tling bik chuang lo,’ tiin kan chhang leh mai lawng maw? Tichuan, kan thu sawi duha a kaikuang ber ni a lang ta ber kan hmeichhiate, Paathianin a duh ang taka a siamte dinhmun India ram leh khawvel ram dangte pen ruala pen ve thei tur chuan, 'Mizoram mipui rilru puthmang tihdanglam (moral reform)’ ni ta berin a lang.

Eng nge kan tih tak ang?

1. Pi pu aṭanga hmeichhe ngaihnepna tawngkam hman tawh loh: Hmeichhe naupang, mipa naupang tluk lova ngaihna tawngkam, ‘hmeichhia te te’ tih ṭawngkam hman hi a lo tha lo khawp mai. Hmmeichhe puitlingte pawh, hmeichhe nep deuha ngaihte chu chutiang tawngkam hmang an la awm fo niin a lang. Ṭhangtharte theihnghilh ngei tura tun hun aṭanga hman loh a tha hle. Tin, mipa nep deuha ngaihte, ‘pawnfen feng rawh’ tih maite pawh tih loh ni se a tha.

2. Hmeichhia leh mipa hlawh inang: Inhlawhnaa Mizo mipate aia hmeichhe hlawh tihtlem zawkna la awm rengte hi a tha tawk lo hle. Hei hian anmahniah mipa tluk lo anga inngaihna rilru a neihtir theiin a lang. Mipa ṭheuh ṭheuh pawh inchak hleih an awm tho mai; an hlawh a inang tho si. Inthliarna reng reng hi Bible min zirtir dan hmang niin a lang lo lehnghal.

3. Mipa tluk lo tlata inngaihna rilru tihdanglam: Hmeiche ṭhenkhatin mipate tluk lo a inngaihna rilru an nei tlat niin a hriat theih. Entirnan, thu an han sawi dawnin, ‘hmeichhia lo inrawlh ve lawk ila’ tih emaw, ‘hmeichhe sawiin han sawi ve mai mai ila’ ti emaw an awm thin. Hetia an sawi nachhan chu, mipate tluk lo hrim hrimin an inngai sa ringawt tihna a ni awm e. Mipa pawhin mipa dang tluk loa a inngaih tlat chuan a tluk lo a ni leh mai ang. Hetiang rilru putmang neih hi kan hmeichhiate hian nei tawh lo se a tha lo hle ang. Engah nge mipa tih theih ang chu ka tih theih loh bik ang ti tawh zawk teh se. Pathian hian hmeichhiteah thilltihtheihna a dah san zia chu India ram leh khawvel ram zau zawkah a lan hle hi!

Tin, thu dik lang sa reng chu, Mizo zingah zirthiamna leh Sorkar hnathawh-naah, hmeichhia leh mipa tawngsan chin a danglam lo tih Ph.D leh IAS an tlin theih ve vena hian a tilang hle. Chutiang deuh chuan, khawvel a Tlangsang (Mount Everest) lawn chhuah thuah pawh kan inang tho. Politics lamah chuan, kan hmeichhiaten mipa thlen chin an la thleng pha lo hle mai. A chhan eng nge ni ta ang? Mipa lam thiam loh nge, hmechhe lam thiam loh tih hriat a har; a enga pawh chu ni se, tute tan pawh kan hmeichhiate kan en dan leh nihtir kan tum dana kan rilru puthmang tihdanglam a ngai ber niin a lang.

Tlangkawmna: Pathianin Amah anga mihring a siamin, chungnung zawk emaw hnuaihnung zawk emaw awm turin a siamin a lang lo; ṭangdun leh inpuitawn turin min siam zawk niin a lang. Lal Isuan khawvela Chanchin Ṭha a hril lai khan, Amah zuitute leh a thihni leh a Thawhlehni thlenga a hriatpuitu huaisen leh rinawm tak takte chu hmeichhiate an ni zawk mah em aw? tih tlak a ni. Tirhkoh Paula phei chuan, Lal Isuaah chuan, “Hmechhia leh mipa an awm chuang lo, pumkhat kan ni (Gal. 3:28 ) a ti hial a ni.

Chuvangin, ‘kan rilru puthmang (moral), kan ni tin nun min thununa min kaihruaitu ngei hi kan hmeichhiate kan en danah leh an dinhmun kan siam danah a tha zawnga tihdanglam (reform) hi kan hmalakna tur ber a ni dawn lawm ni?’

- Rev. K. LungMuana