Written by
K. Zothanpara

HIV/ AIDS i do ang u

A tihdamna la awm lo natna, HIV/AIDS hi a hre chiangte chuan Mizoramah a darh nasat tawhzia te, Mizo mipui náwlpuiah a darh tawh dante an hre chiang a; manganthlak an tihziate an sawi ṭhin. Mipui náwlpui erawh chuan kan la hre chiang tâwk lo a nih hmel a. Tun hnaiah Vanglaini chanchinbu-in Zoram Titi an buatsaihah HIV/AIDS chungchang hi thupuiah an hmang a; chuta ṭang chuan mipuiin kan dinhmun kan hre chiang deuh hretin a lang.

An sawi fo tawh angin, tun hma deuh chuan HIV/AIDS hi mi awmherh leh leplêrh, mahni inzuar ṭhin te, ruihhloa inchiu ṭhin te, pawlawh taka nung ṭhinte kai turah kan ngai a; nun dan ṭha pangngaia nung te, kohhrana inhmangte kai turah kan ngai meuh lo. A dik a ni. Tun hma deuh, kum 2000 hma lamah chuan HIV kái leh AIDS veite chu pawlawh taka nung ṭhinte'n an vei deuh ber a; HIV+ve zinga a tam ber pawh ruihhloa inchiu, hriau thianghlim lo hmangte an ni ṭhin. Tunah erawh chuan a dang ta. Kum 2000 kan pel chho a, HIV kaite kai chhan tam ber chu ruihhloa inchiute an ni ta lo a, mipat hmeichhiatna hman khawlohna aṭanga kai an tam ber ta tlat mai.

Mi pangngai natna

HIV/AIDS dona lama thawktu MSACS te, NGO-te leh HIV+ve te ngeiin HIV hi ruihhloa inchiu ṭhinte leh mahni inzuar (KS) ṭhinte chauh ni lo, mi pangngai tak tak zingah kai an awm nual tawh tih an sawi a; a dik ang. Tun hnai kum 10 vel chhung chu mipat hmeichhiatna hman aṭanga kai an tam ber tih an sawi bawk avangin, nun dang ṭha pangngai taka nung zingah pawh kai an awm ṭeuh tawh tih hi a dik ngei a rinawm lehzual.

Kristian nula tlangval, kohhran leh a ṭhalai pawla inhmang tak takte tan ruihhlo hi thlêmna lian a tling kher lo ang; ruihhloa inchiu ngat phei chu thlêmna a tling âwm lo e. Mahse, mipat hmeichhiatna erawh hi chu kohhran leh Kristian ṭhalai pawla inhmang nula leh tlangvalte tan thlêmna lian, hautak leh hneh har ber a ni hial ang. A chhan chu, a langa hriat theihah pawh mipat hmeichhiatna hman dik loh vanga rawngbawlna aṭanga chawlhtir tâk an awm ṭeuh tawh. A lang lo leh hriat mai theih loha hmang phei chu tam tak an awmin a rinawm.

Kohhran leh Kristian ṭhalai pawlte hi HIV/AIDS dona kawngah nasa lehzuala kan ṭan a ngai ta. Pathianin a duh loh em em, nupa páwn lama mipat hmeichhiatna hman kawngah Mizo Kristian nula tlangval, KṬP, ṬKP, PYD, SAY leh
ṭhalai pawl danga inhmangte hi fihlîm lo an tam hle ang tih hi pawm ila. Chuvangin, nupa nun piah lama mipat hmeichhiatna hmang lo tur leh thianghlimna (virginity) hlutzia, Pathian duh dan a nihziate kan inzirtir tam leh zual a ngai. HIV/AIDS dona kawngah theihtawp chhuah tlang ila, kan inkhawmna
ṭheuhahte hian HIV/AIDS chungchang inzirtirna (aware-ness campaign)-te hi nei thei ila a va ṭha dawn em.

Hunpui kan thleng leh mai dawn. He hunpui hi Kristian nula tlangvalte'n hlim takin kan lawmin kan hmang tur a ni a; mahse, Pathian duh dan i hre reng ang u. He hunpui hi i thianghlimna hloh phah nan hmang lo la, nakkina i la inchhîrna tur leh i dam chhunga ser nung reh thei lo inṭanna hun a nih lohna turin inveng la; Pathian ramri pêla awm tura thlêmna i tâwk a nih pawhin, 'Aih' ti ngam ang che.

Sorkarin ṭang lehzual se

Mizoram sorkarin kan rama HIV/AIDS a darh nasa ta hi a vei hle niin a lang a; a dona kawngah ṭhahnem an ngai viau ni pawhin a hriat. Chief Minister leh Health department changtu minister mai bakah, kan ram hruaitu dang - minister, parliamentary secretary leh MLA dangte pawhin an vei viau a nih hmel a; an MLA fund aṭangin HIV/AIDS dona atan Rs. 1,00,000 ṭheuh an thawh hial a nih kha. Kan ram hruaitute inpekna a lawmawm hle mai.

Mizoram State AID Con-trol Society (MSACS) lam hotute sawi danin, tun hma deuh chuan HIV/AIDS dona kawnga hmalakna atan hian National AIDS Control Orga-nisation (NACO) aṭangin sum an hmu ṭha a, hmalakna tur sum an nei ṭha a. NACO-in sum a rawn pek ṭhat chhan hi ram dang aṭanga HIV/AIDS dona tur sum an hmuh vang a ni. Tun hnai kum hnih kal ta vel aṭangin ram dang aṭangin NACO-in sum a hmu ta meuh lo a, chu chuan MSACS pawh nghawng ve nghalin (Mizoram chauh ni loin, state dang SACS-te pawh), sum an hmu tam ta lo hle niin an sawi.

NACO aṭanga sum hmuh a tlahniam a, sum hmuh zung zung a harsa a nih chuan Mizoram sorkar hian mawhphurhna a nei tam lehzual tihna a ni ang. Mizo-ram sorkar hian HIV/AIDS dona tura hmalakna atan state sum a la theh chhuak meuh lo a nih hmel a, NACO sumah a la innghat deuh chawt niin a lang. Chu chuan a nghawng chu, NACO aṭanga sum hmuh a tlahniam a, HIV/AIDS donaa hmalakna a chak loh phah sawt nghal a ni.

Kan sorkar hian HIV/AIDS vei pung chak lutuk hi a vei tak zet a, a dona atana hmalakna tihchak a duh tak tak a, HIV/AIDS do hneh a tum tak zet a nih chuan, NACO aṭanga sum hmuhah ringawt innghat loin, state sum aṭangin sum a pe ve ngei tur a ni ang. A ṭul dan angin budget-ah pawh a dona atan sum a dah ve tur a ni a; cheng nuai 300 talte chu dah thei se a duhawm hle. HIV/AIDS donaah hian sum ngai loa tih theih awm tho mah se, hmalak tak tak dawnin sum a ngai zel si a; chuvangin, sorkar hian HIV/AIDS hi do hneh a tum a nih chuan budget-ah sum a dah ngei a ngai a ni.

A thu hrimah NACO a ni emaw, health programme dangah pawh, Central aṭanga sum hmuhah innghah lutuk a ṭha lo thei. Blood donation chungchangah pawh a ni chiah a. Tun hma zawnga thisen sawngbawlna senso zawng zawng NACO-in a tum ṭhin kha kum 2014 aṭangin eng emaw zat la tumsak tho siin a rawn tum vek thei ta lo a; chu chuan nghawng a nei nghal. NACO-in 100% a tum tâk miau loh avangin state-in eng emaw zat a tum ve a ngai ta a, blood donation atan state budget-ah sum dah a nih si loh avangin a buaithlak ta a; processing fee-te lak a ngaih phah ta a nih hi.

Hun lo la kal zel turah chuan, blood donation atan hian state budget-ah sum eng emaw zat chu dah ve theih ni se a duhawm hle mai.

- K. Zothanpara