Written by
Anthony C. Vanlalpeka

Kan Mizoram Education System hi!

Education chu “All round develop-ment” (Kawng engkima hmasawnna) a ni a. Chumi tur chuan ram tinin kalphung (system) an nei vek a, chu chu Education System kan tih chu a ni. Chu kalphung chuan naupang zirlai chu kawng engkimah puitling turin a zirtirin a pui ṭhin a ni. Mahse chu system chu an ṭhatpui vek kher lo.

Tunah hrih chuan khawvela Education System ṭha ber chu South Korea a ni. Hei hi a chhan chu, an thil zir ang ang te a taka an tihchhin (practice) ṭhin vang a ni a, mark sang tak aiin quality sang an en zawk a ni. Tin, South Korea-ah chuan an ram Education budget chu $11.3 billion a ni a, India pawisa chuan Rs. 75,414.5 crores ang vel a ni a, a nihna tur ang taka an hman avang leh an inzirtir ṭhat avangin an lehkha zirna pindan (class room) te chu a lianin a eng a, a fai avang leh ei leh in an dawn ṭhat avangin zirlaite an hrisel a, an taksa leh an thluak thlengin a lo chak ṭhin a. Education-in a tum takah an fu a, an rama za zela sawmkua pakua point pakua (99.9%) chu literate (lehkha hote pawh ziaka chhiar thei) an ni a, hei hian an ram economy chu nasa takin a chawi sang a ni.

Education-in a tum angin South Korea-ah chuan Primary School bikah mother tongue (mahni ṭawng) ngeiin an zir a, an hnamzia an hre chiangin an hnam leh ram an zahpui ngai lova, midang rama mite hming ang hawhin an inti changkang ngai lo a ni. Education hi an ngai pawimawh em em a, nikhatah darkar 16 (sawmparuk) sikulah hun an hmang a, kar khatah ni 7 (sarih) sikul an kai ṭhin a; mahse, hemi avanga buai chu an tam lo hle. Hei ringawtah pawh hian entawn tham an tling a ni.

Mizoramah chuan Primary School kan ṭan aṭangin kan ṭawng nilo Sap
ṭawng (English) in bul kan ṭan a, ṭhat chu ṭha ve tho mah se, kan hnam ṭawng ‘Mizo ṭawng’ chu a neitu kan ni tih hre lo khawpin kan bo phah hial a. Kan ṭawng ngei hman dik hi High Sikul leh Higher Secondary Sikul-ah kan la inzirtirin inhrem nan kan la hmang fo mai a nih hi! Class X ah te phei chuan Board-ah chumi zat mark puin a lo chhuak ṭhin tiin kan zir a, Social Science subject-ah te phei chuan awmzia hre lek lo a pass mai mai kan tam khawp. Class X kan nih laia kan topic pawimawh tak tak ennawn leh ngai miah lova sawi thei chu chhiar tham lek an ni ti ila kan sawi sual lutuk lovang. Practice hi kan nei tlem khawp a, text bu leh classroom pawna finna ropui tak inthup awm chu kan zawng mawh khawp mai.

Zirlai ṭhenkhat chu an rilru leh an ngaihtuahna a chak vak loh avangin text-bu chhunga inziak ang ringawtin an hrethiam pha lova, text-bu pawn thlenga zau taka hrilhfiah turin an zirtirtute an inpeih loh avanga zirna lama beidawng ta an tam hle a ni. Hei hi a pawi em em a, ṭhalai hnathawk peih lo leh hnathawk thiam lo tam tak a hring chhuak a ni.

A chang chuan kan education system hian zirlaiin a tum ngaihnawm taka zir bo ṭhakin min zirtir ṭhin a, kan zirlai bika phur taka kan zir theih nana kan zirlai chhunga mi ngei kan zawh a, zirtirtute’n min chhang peih loh te hian zirlaite rilru a na a, phur taka zir tan pawh a mangan thlak ṭhin.

India ram Education System Budget chu Rs. 68,963 crores a ni a; mahse, sawrkar aṭanga kan sikul thil neih leh kan bungruate enin Pu Hawla’n corruption a zung aṭanga phawi a, pho ro a sawi ṭhin chu ram thianghlim thlen hun nghah ang vel a ni.

Khing a chunga kan sawi tak South Korea ram ṭhatna entawn khian, kan Education System hi thlak ila. Kan hnam ṭawng Mizo ṭawng leh Mizo thil hi tette aṭang hian hman uar leh hman dik hi han zir ve ila. Mark tam hmuh tum ringawta zir lovin thiamna tak tak (quality) nei turin zir ila, zirtirtute’n an zirlaite thiam tak leh nuam ti taka zir a, note leh baihatah ringawta innghah tir loh tum se; mi hnuaiah kan kun tawh bik reng lo mahna.

Heng thute hi kan ram tana ṭhahnem ngaihna lian tak ka neih ve avangin inthlahrung tak chungin kei rawlthar lungmawl ve mai hian hmai khup dekin ka rawn sawi ve a ni.

- Anthony C. Vanlalpeka