Written by
R.Zomawia
ITI
HIV/AIDS natna hrik-in ram a la chak
November ni 11, 2019 khan Health Minister Dr. R.Lalthangliana office-ah Mizoram Kohhran Hruaitute Committee (MKHC) te nen inkawm khawmna hun hman a ni a. HIV/AIDS dona kawnga chak zawka hmalak dan tur an sawi ho a ni. Hetah hian Health Minister chuan Mizoramah HIV a darh chak thu leh ni tin mi 9 vel hmuh belh zel ang a nih thu a sawi a. Sawrkar chauh ni lo, kohhran leh tlawmngai pawlte nena ṭan dun a, tih tak zeta hmalak a ngaih thu a sawi a ni.
He thu hi a dik ngat a nih chuan ka rilru a na vawng vawng mai. Lalpa hnungzuitu intite ramah heti khawp hian he natna ṭihbaiawm hian kua a hreuh chak a ni. HIV/AIDS natna hi nun uluk loh avanga kai tam tak hi kan ni, kan insum zo si lo zawng a nih hi! Chhungkua, khawtlang, ram rorelna leh ram economy thlengin a nghawng a, a nghawng na telh telh dawn niin a lang.
Natna mak pui pui: Natna ṭihbaiawm pui pui, hriat ngai lohten min chim zel dawn a, lei mihring kan pulh puk pukna te a lo awm tawh. Kum 1347 chho vela natna hlauhawm tak ‘Bubonic plague’ phei kha chuan nunna a la hnem hle a nih kha. Acquired Immuno Deficiency Syndrome (AIDS) kan tih hi damlo chak lo tak, an taksa-a natna hrik dotu an tlakchham an hmuh aṭanga a hming hi an chher chhuah a ni ber.
Human Immunodefiency Virus (HIV) hmu chhuah an ni ta zel a, HIV hmuh chhuah dan chiah hi ngaihdan hrang hrang a awm a, a hmu chhuaktu hming hmerh awm mah se, he natna hi chu khawvel awm tirh ata lo awm daih tawh niin ngaihdan nei tawk an awm a ni. Khawvel ram kil khawr taka chengte-ah he natna hi an lo pai ve reng ang a, tu khaw khain an hre lo niin an ring. Eng pawh nise, HIV natna heti em ema a darh chak chhan hi keimahni mihringte vang hi a ni. Boruaka in vawrh lawng lawnga a tlakna hmun apianga kai mai theih a ni. Vanduai vang liau liaua in kai chhawn ai mahin hurna vanga kai a ni ṭhin hi a pawi ber lai chu a ni.
A darh chak lutuk hi: HIV natna heti khawpa a darh chak chhan chu mipat hmeichhiatna hman khawloh leh insum zawh loh vang a ni ber. Sexual intercourse (mipa leh hmeichhe inpawlna) aṭanga HIV kai hi za zela 80% tling hiala ngaih a ni. In kai chhawn chhan dang pawh sawi a tam mai. Khawvel ram changkang lo zawk third world kan tihah te inven sen rual a ni si lo. Tumah a zuah lo: Mi hausa an ni emaw milar pawh nise, nun fimkhur loh avangin HIV hian an nunna a la ṭhin. Sex a insum duh lote chu HIV hian a luh chilh chat ṭhin. Sex a insum lo kan han tih hian nupui, pasal piah lama a remchang apiang leh it zawng mutpui theih zel ang hi a ni. USA basketball player lar em em mai Wilt Chamberlain-a kha hmeichhe lam tlachham miah lo, hmeichhe 20,000 vel mutpui tawh a nih thu a sawi riap mai a ni. A lar a, a hausa a, a duh duh a mutpui thei deuh zel tihna a ni. A nun tawpna chu a duhawm lo tak zet a ni; hmeichhe/ mipa mutpui tam thei nih te hi inchhuanna chi a ni lo.
Mizoram vethung: Kan thu hriat ṭhin hi a lungchhiat thlak tak zet zet a ni. HIV kiam lam aiin pun lam kan pan zel si. Mihring tam dana zirin India ramah HIV vei tamna ber tiin chhal a ni hial mai le. Helam chhut miten an chhut dan chuan kum bithliaha AIDS/HIV vei zinga tam ber chu ṭhalai hnathawka chhungkaw din chho thei rual, kum 25-34 te an ni an ti. Positive zinga 39.8% hi an ni tiin an sawi. A dawttu-ah chuan chhungkaw din tawh leh khawtlang tana ṭangkai taka thawk tura ngaih, kum 35-49 an ni.
Positive zinga 28.13% an ni. Tleirawl, nulat tlangval hmang chho rual, kum 15-24 te hi positive zinga 24.17% an ni an ti. (Hei hi a danglam hret hret reng bawk). Eng pawh nise, mipat hmeichhiatna hman aṭanga kai hi za zela 65% hi a ni dawn tihna a ni. Hnamdangin min chimral kan hlau a, chu aia hlauhawm leh rap thlak chu pulh duakna hri HIV kan kai darh chak lutuk hi a ni. Lalpa lam hawi ang u: ‘What you can do to avoid AIDS’ ziaktu Magic Johnson khan ti hian a thih hma khan a sawi, nu leh paten an fate HIV chungchangte a tlai hmaa hrilh mawlh mawlh turin a chah. Sex hmang fimkhur tura zirtir turin a duh a nih kha.
Pathianin mipa leh hmeichhe inpawlna chu nupa-ah chauh hman tur a ti a, chi inthlah punna atan a ti a nih laiin tunah chuan serh leh sang pawh kan nei tawh lo a ni. Pathian kan ṭih tawk loh chuan kan kal zel dan tur hi a thim hle ang. Mitin mai hi Pathian ṭih zawnga nun hmanah hian kan buai tawh lo va, keimahni nawmsakna kan thlahlel lutuk a, in chhung enkawlna thlengin kan hlamchhiah phah ta a nih hi. Khawvel hmasawn zela zalen kan intihna lutuk hi tam tak chu kan hmang sual ta a ni. “Hei chu ka nun chhung a ni, i inrawlhna tur a awm lo” te kan ti a, zalenna hnuaiah mipat hmeichhiatna pawh ta ta awm tawh lovin zalen takin tual a leng tawh a, hetiang dinhmun hi kan thleng ta a ni. AIDS vei mekte hmusit miah lovin, anmahni enkawlna pawh a ṭha thei ang berin kan kalpui tur a ni.
Mipat hmeichhiatna insum a har em avangin a venna atan condom te hi sawi lar a ni. Hengte hi kan hriatthiam pui an ngai. Lalpa thu kan awih a ngai, himna kulhpui chu kan Pathian chauh a ni. Pathian thu hi zawm ila, AIDS ni lo harsatna dang pawh kan hmachhawn ang a, kan hneh thei zel dawn a ni.
- R.Zomawia, ITI