Bawng in run pui a bel
Upa ṭawng takin, kan naupan lai aṭang daih tawh khan Krismas hlaa bawng in lo lang hi mi ṭhenkhatin an sawisel a. ‘Isua hi bawng inah a piang lo va, Mizovin bawng in hi kan hriat lar deuh avangin hlaphuahtuten an hmang mai mai a ni e,’ tiin Mizo hlaphuahtute demna nia ngaihtheihin an sawisel thin a. Tun hnai thleng hian sawi a la hlawh a nih hi.
Bethlehem khuaah bawng in a awm em tih lam chu ka hriat ve phak loh thil a ni a. Mahse Isua pianna hmun atana bawng in tinzawn tlat hi Mizo hlaphuahtute chauh an ni dawn em ni aw ka ti thin. Kum 1881-ah khan France rama Baptist Pastor Ruben Saillens-a chuan Krismas thawnthu Le Pere Martin (Father Martin) tih chhuah a. Kum 1884-ah Russian ṭawngin an chhuah a; a ziaktu hming an tarlang tel lo. Chu chu kum 1885-ah Leo Tolstoy-an a lo hmuh chuan English thawnthu, a ziaktu hriat tawh loh niin a ngai a. Russia ram mila siam danglamin “Where Love is, God is” tiin sap ṭawngin a letling a.
He thawnthu hi thupui hrang hrang leh kalhmang hrang hret hretin a darh nasa hle a. Papa Panov’s Special Christmas tih te leh hming dang puin chhiar theihin a awm a. He thawnthuah hian, “... so that Mary’s little baby was born in the cowshed” tih a ni a. Isua pianna ‘cowshed’ a tih chu Mizo ṭawngin let dawn ta ila ‘bawng in’ tih ve mai loh rual a ni lo vang. Hei hi Mizo hlaphuahtuten Krismas hla an phuah hma, Mizo hnamin Chanchin Ṭha kan la dawn hma a ni a. Han chhiar zau tak tak ila he thawnthu lo pawh hi cowshed hmanna a awm hial mai thei. Chuvangin, Mizo hlaphuahtuten Krismas hla an phuah a ‘bawng in’ an hmang hi dem tur an ni bik lo ve.
Hla hi a phuahtute thinlung ram aṭanga lo piang chhuak a ni a. Chu ram chu pawn lam aṭangin tumahin kan va hmuhpui thei hauh lo va. Tuma hmuhpui theih loh, an thinlunga khat liam chu an rawn phuah chhuak ta a ni a. An thinlung rama kan chen ve theih loh avangin hriatthiam a harsa fo thin a. Hrilhfiah loh chuan hla tam tak chu a awmzia kan hre fuh thei lo fo thin a ni.
Hla hi chutiang taka a phuahtu thinlung aṭanga lo chhuak a nih avang chuan a ngial a ngana lak a, a bawplawka lak chi a ni lo. “Khawchhak Lal pathumte kan ni (We are three kings of orient) tih hla te hi a nih ang angin la ila, hnial vak theih a ni mai thei. KHB No 88 chang 5-na “Isu, lei i fan ang khan, Fang leh la kan thinlung hi;” tih ang te hi a ngialngan taka kan lei a fan anga kan thinlung fang tura sawmna a ni lo va. Kan thinlung hi lei anga fan chi a ni lo. Mahse a phuahtu chuan awmze ril tak neiin a phuah a; a phuah chhan chu zir tham pawh a ni ang.
Krismas hla mai ni lo, Krismas beh-bawma thil thleng tam tak hi a bawplawka lak chuan hnial theih loh a awm mang lo. Mahse chu chu kan tihtur a ni lo va; Krismas thuchah leh Krismas avanga kan hnena chanchin duhawm lo thleng hi a pawimawh zawk chu a ni.
Ṭawng hian ramri a nei a. Chu chuan lehlin thuah harsatna a siam a; sakhuaah pawh ramri a siam lek lek fo mai. Christian literature tam takah hian Juda culture leh tradition hnuhma te, Greek hnuhma te, Rome hnuhma te, English hnuhma te hmuh tur a awm ngeiin ka ring a. An ram sik leh sa te, leilung pian hmang te, hnam tihdan kalphung te khan hnuhma a nei ngei ang a. A anpui chiah chiah kan nei si lo va, kan ṭawngin kan han phuah dawn a, kan hnam leh ram leilung leh a chhehvel milin kan sawiin kan phuah lo thei lo va; inti hre deuha sawisel vek chi a ni lo awm e.
Chutiang chu a ni avangin lehlin thu-ah pawh harsatna a awm thei ang. A harsatzia chu entirna tlemin tarlang ila:
KHB No 79 ‘Khawvel lawm nan a lo kal a’ tih chang thumna hi “Khawngaih leh thutakin a rel, Hnamte an lo ding chhuak; A felna ropui tak mai chu, A hmangaihna hlu chu(2), Mak an ti, a hmangaihna chu” tih a ni a. Sap ṭawnga a lan dan chuan “He rules the world with truth and grace, And make the nations prove; The glorious of His righteousness, And wonders of His Love” tih a ni a. Sap ṭawnga phuahtu sawi tum hi Mizo ṭawng hian a ṭhelh viau niin a lang tlat a ni. Tlar khatna hi chu a ṭha viau mai a. Tlar hnihna aṭang hian a bo ṭan a. Mizo ṭawng nena inpawlhin han dah chhin ila: The glorious of His righteousness and wonders of His love chu hnamte a prove-tir a, tihna tur ni awm tak a ni a. Mizo ṭawng chuan
Khawngaih leh thutakin a rel,
Hnamte a puan chhuahtir;
A felna ropui tak mai leh,
A hmangaih ropui chu,
A hmangaih ropui chu,
Hmangaihna, hmangaihna ropui chu, tih ni ta se a hnaih zawk mai thei.
Mahse a lettu hmasa kha dem tur a ni dawn em ni? A lehlin laia a thinlunga a thil tawn mek, he hla lehlintirtu kha va hmuhpui thei ila chuan kan pawmpui thlap mai lo maw!
Han sawi kai ta zel ila. “A hmingah chuan Maka, Remruattua,” tih aia ‘Remruattu Maka’ tih pawh hi sawisel duh tan chuan sawisel theih a ni tho tho. Sap ṭawnga wonderful leh Mizo ṭawnga mak hi a inang chiah lo. Sap tlangvalin a bialnu Mary hnenah, “You are wonderful,” a ti a. Mary a lawm hle. Mizo tlangvalin a bialnu Thangi hnenah, “I va mak em,” ti ve ngawt teh se, Mary lawm angin Thangi a lawm ve hauh lo vang. “Remruattu Maka” han intih ngat phei chu inkoh elna a ang thei viau a ni.
Ṭawng hi kan chenna ram leilung leh sik leh sa te, kan eizawnna te, kan hnam ziar^ng hrang hrang huang chhungah, kan mawmawh dan ang mil tawk zel a lo piang a ni a. Chutiang hnuaiah chuan hlaphuahtute hian an thinglunga thu awm an rawn puang chhuak thin a ni. An thinlung aṭanga lo luang liam chu tuma dan rual lohin, khuarel dan hnuaia zalenna s^ng tak poetic license nena inthuamin an rawn puang ta a. Chu chu mi nazawng tan tih ve theih a ni lo va; mi nazawng tan tih ve tum chi a ni lo. An hla phuah dan kalhmang leh an boruak ngaihtuah tel lo va lo sawisel ve mai a
ṭha ber lem lo vang.
Hla ṭha tak tak a awm a; ṭha lem lo pawh a awm. S.Radhakrishnan chuan, ‘Hla phuahtu chuan a thinlung thuk tak aṭanga a phuah loh chuan mi dang thinlung a lut thuk thei lo vang,’ a lo ti tawh a. Phuah leh lehlin a dang lo va. A phuahtu leh a letlingtuin, a thinlung thuk tak aṭanga a luan chhuahtir a nih loh chuan mi dang thinlung a khawih thei lo. Thinlung aṭanga lo luang chhuak, mi dang thinlung pawh khawih che thei ngat hi chu i zah der thiam ang u.
- Lalchhuanawma Tochhawng