Written by
Upa Lalthara
IAS (Rtd) Kohima
Mizote vohbik kan nihna - Kristmas Hla
1. Ka article hmasa “Mizote leh Pathian fakna hla” tihah kh^n Mizote hi khawv>la ‘a ber’ kan nihna zawng d^wn ta ila, kan hnam naupan leh tl>m d^n ngaihtuah chuan ‘hla-ah kan hausa ber’ a tih theih mai ^wm e, tih thu ka ziak tawh a. Hla ngaina m$ kan nihna leh, kan l^wm ni leh lungngaih ni, ṭhat ni-chhiat ni-a kan inp^wlhona-a hmun laili leh hun tam ber changtu pawh ‘hla sak’ a ni ṭhin hi, Pathian in min duan danglamb$kna (kan unique identity) a ni ngeiin ka hria. Kristmas a lo hn^i leh ta bawk a, Mizote Kristmas hla-a kan hausakna hi i han thl$r tl^ng leh teh ang u.
2. ‘Kristmas hla’ hi khawv>la Kristian dangte hian chuti takin an phuah nasa lo niin a lang. Khawv>la Pathian fakna hlabu lian leh l^r ber berte han thlir pawh hian, Kristmah hla hi a tam lo khawp mai a. Tin, S^p hovin Kristmas hla an neih ṭhenkhat hi chu ‘hlim hlawp hla’ lam hawi, Biak In-a han sak chi tehchiam lo pawh an tam mai. Khawvela Fakna hlabu l^r leh lian ber, Ira D Sankey-a buatsaih ‘Sacret Songs & Solos,’ hla 1200 lai awmnaah hian Kristmas hla hi 12 chauh zuk awm a! Ch<ng zingah pawh chuan sak hlawh vak lote pawh an awmin a lang. Tuna kan hman m>k ‘Kristian Hla Bu’-ah hian Kristmas hla hi 52 lai a awm a, ch<ng zinga 11 chu S^p hla lehlin an ni a, 41 chu Mizo puah an ni thung. H>ng z$nga 13 hi Upa Rokunga phuah an ni a. Tin, Upa Rokunga hian Kristmah hla ṭha tak tak 25 v>l lai lo a phuah a ni.
3. Mizote hian Kristmas hla (Pathian fakna hla) hi engz^t chiah nge kan nei ang aw? Central KTP-in kum 1997-a ‘Kristmas Hlabu’ a siamah kh^n Kristmas hla 131 lai a awm a. Heta tel lo pawh hi eng emaw z^t chu a awm ngeiin a lang bawk a. Hetiang Kristmas Hlabu (hla 131 lai chuanna ang) hi hnam dangte hian an la neih ve ngai loh thil a nih hm>l khawp mai. India Hmar Chhaka kan tribal pui, keini aia Kristian ni hmasa z^wk - Khasi leh Naga-te pawh hian S^p hla lehlin tlemte b^k hi chu, anmahni irawm chhuak Kristmas hla, Biak Ina han sak tur ang chi hi chu an nei l>m lo niin a lang.
4. Kan Mizo Kristmas hlate hi an ṭha >m >m hlawm mai a. Mahse, tun ṭumah hian ‘hla thlan programme’ ang deuhin hla pathum i han thlang chhuak d^wn teh ang. A pakhatnaah chuan Patea hla, ‘Lal pian hun pangp^r a vul leh ta, Thinlai mu hnu lungl>n a kai tho ve’ tih hi kan thlang phawt mai teh ang. Kristmas season a rawn inher chhuah a, tlaizawng te, tlangsam te an han p^r vul ṭan hi chuan he hla hi ka rilru-ah a ri veng vengin, mahni pawhin ka sa ka sa mai ṭhin. Shillonga lehkhazira kan awm lai hunte kha Kristmas Card inthawn uar lai a la ni bawk a; ka chh<ngte leh ṭhian ṭhate Kristmas Card ka thawn a, keima kut ziaka hla ch^ng ka ziah tel fo ṭhin chu he hla ami: ‘Lal pian hun pangp^r a vul leh ta, Thinlai mu hnu lungl>n a kai tho ve’ tih leh ‘Hm^na pi leh pu ten an hmuh ph^k loh, Saron p^r tl^nin kan l>ng e’ tih te hi na ni.
5. Mizote hian Kristmas hla kan ngah a ni mai lova, kan Kristmas hlate pawh hi an ril b$kin, an mi hr^wm hi a na b$k tlatin a hriat. Patean he hla ch^ng 3-naa “Bethlehem Arsi a >ng leh ta, Eden thl^n kawngkh^r chh<ng a rawn chhun >ng; Harhin tho r’u, Eden khua a v^r ta, Kan tum ram chu i pan z>l ang” a’n tih te hi chuan Pathian chatuan remruatna hi a khaikh^wm nghal vek emaw tih mai tur a ni.
6. Kum 2016 t^wp lam kh^n Nagaland Chief Minister hnung zuiin Yangon-ah ka han zin a. Pathian Ni (26th November) kan ch^m d^wn avangin Mizo inkhawmna-a tel ngei ka rilr<k a. Ka ṭhianpa C Dinthanga ka zuk phone a; ani’n Yangon-a Mizo hruaitute a han phone nghal a; kan inbe pawp thei ta a. Hemi ni hi Yangon-a Zofaten a huhova ‘Advanced Christmas’ hman an tum ni a lo ni hlauh mai a. Vanlalsailova rawngb^wlin a awmlai a lo ni bawk a; ani’n thu a sawi a; kei pawh thusawina hun min pe ve a. Yangon khaw laili deuha Biak In lian ve takah kh^n kan inhawh khat t^wk hle in ka hria a. Israel salt^ng ten “M$ ramah engtin nge Lalpa hla kan sak theih ang” an tih laia, keini Zof^ten m$ rama “Lal pian hun pangp^r a vul leh ta, Thinlai mu hnu lunglen a kai tho ve” tih hla kan han sa zet mai kha chu, mi a nghawng d^n a dang zak mai a; ka hmul thi a ding ur ur ni berin ka hria. L^m tual a awm hran lova; mahni awmna hmun ṭheuhah kh^n kut kan b>ngin kan phar suau suau mai a. “V^n hnuai mi hril Bethlehem tl^ng chungah, Rinin thlain mi an thl^wk kai…Aw, ka Lal nunn>m, nangin min hruai z>l la, I ch<n leh zua k^ra s>n lai nau ang i ṭahna hmun tual ka ngai” tih kan han sak lai te kha chuan kan thinlungin Bethlem kan thl^wk kai chu a ni berin ka hria a. Hetiang hlate hi hnam dangte chuan an nei ve ^wm si lova; Mizo nih hi a lo va nuamin, a va vanneihthlak em, tiin ka ngaihtuah bawk a. Hemi hla ka lo duh ṭhinna pawh belhchhahin a awm leh ta a ni.
7. A pahnihna at^n chuan Rev Tais>na hla “Eden p^r mawi chul hnu tiv<l leh turin” tih hi kan thlang ang a. He hla-ah pawh hian, “Eden p^r mawi chul hnu tiv<l leh turin, Khawv>l chhandamtu a lo piang ta; Pialr^l nun mawi min rawn sint$r leh theih n^n, Lal chungnung berin hmuntlawm ber a rawn thlang” tiin Rev Tais>na hian Pathian chatuan remruat a rawn thailang ruih nghal mai a. Kristmas card kan inthawn ṭhin laia hla ch^ng ka ziah tel fo pakhat leh chu hemi hla ch^ng hnihna : Hm^na mi ten hmuh an ch^k ni lawmawm hi, Hmu lovin sang tam tak an liam ta; Lal lungawi kum hun l^wmawm chhandamna hi, Keini zawng kan chan b$k hi kan vannei hle” tih hi a ni a.
8. He hla-ah hian a ṭha lai b$k han thlan chhuah tur pawh awm lo khawpin a ṭha full vek mai a ni ber a. Rev Tais>na hla dangte ang bawkin, a thu lam r$k leh a hla thl<k hi a inmil fuh >m >m vek mai bawk a; a hla pumpui mai hi sak a nuamin a hahdam zaih mai a ni. A thunawn tlipna-a ‘Hei ang renga kan t^na Lal l^wmawm hi, An piang lo, an piang leh tawh lawng chatuanin’ a’n tih te leh, a hla pumpui tlipna-a ‘Israel ten an hn^wla an paih hnu kha, Van Lal r>ng ro - pialral lunghlu ka chhar ta’ a’n tih te hi an va dangd^iin sak an va nuam si >m ve aw!
9. A pathumna at^n chuan hla dangd^i leh ropui tak, RL K^mlala hla, “Hlimna ni ropui chu a >ng” tih hi kan thlang teh ang. He hla a phuah lai hian K^mlala hi z>lin a awm ang a, chutih laia a thil tawn leh a ngaihtuahna chu hla (hlado style)-in a rawn chham chhuak ta zung zung mai a nih hm>l berin a ngaih theih. “Hlimna ni ropui chu a >ng, Zantiang hi k^wlr^wnah a liam; Lei Bethlehem dairah a nghak, A hming chu Lal Imanuel! tiin bul a’n ṭan a. Chu chu hnehna hlado-a chhunzawmin, a ch^ng 2-na ah hian “A hm>l enin a tl^wmna a, V^n leh khawv>l lal ber a ni; Leia lalin do mah se la, A ram a lo zau z>l ang a” a’n ti zui a. A thunawna “A chungnung ber, a chungnung ber Lal ropui, Leiah hian kumkhuain Rem l>ng se, Haleluia! a’n tih pawh hi hnehna hlado bawk a ni.
10. A ch^ng hnuhn<ng ber (ch^ng 4-na)-ah hian, “A riang leh a lal hmun a awm, Lei Bethlehem leh v^nah khian; Thinlung a lamah hawn ila, Ro thil dang a ngai tawh lo ve” tiin a rawn tlip a. Heta ‘a riang’ tih hi a hniam bung vata lam tur a ni ang. A tlar t^wp ber hi “Ro thil dang a ngai tawh lo ve” tih a ni ṭhin a. Kan Kristian Hla Bu-ah hian ‘lo vang’ tiin an rawn chhu ta mai a; hei hi tihsual palh ni a lang. RL Kamlalan he hla a phuah d^n kalhmang kan t^r lan t^kte han en hian, amah pawhin chu a thil tawnhriat l^i m>k chu au chhuahpuiin “Ro thil dang a ngai tawh lo ve” a ti ni ngeiin a lang.
11. H>ng aia Kristmas hla hla ropui leh tlo tur hi, Mizoramah mai ni lovin, khawv>l hmun dangah pawh an awm chungin a lang lo. Mizote t^n phei chuan kan hnam ro hlu ber (heritage) zinga chhiar tel tur an ni ngei bawk ang. Hetiang hla ṭha leh ropui hi Mizoten kan la phuah leh ang em? Eng tikah nge Pathianin min p>k leh ang? tih te pawh ngaihtuah ila. Engpawh ni se, t<na hla kan neihs^-te hi ngaihlu thiamin hmang ṭangkai ṭhiam ila; Pathianin a dangte pawh min p>k belhchhah phah mahna!
12. H>ng kan sawi t^kte hre reng chung hian, kumin Kristmas chu Pathian min vohb$kna lam hi hre thar lehin, uar z^wk leh thinlung takin kan Kristmas hlate hi sak i’n tum teh ang u. A huau huau leh ruai, tuallai leh Biak In incheimawisiak lama in tlakral mai lovin, kan hnam ro hlu - kan Kristmas hlate hi chawis^ng thar lehin, par i chuan tir ang u hmiang.
- Upa Lalthara, IAS (Rtd) Kohima