Mizo thu leh hla hmakhua
Mizote’na “thu leh hla” tia kan sawi hi Sap ṭawnga literature tih thu mal awmze sawi nân kan hmang a. Literature sawina ni chiah lo, thu sawi hrim hrim sawina atan pawh kan hmang tho; thu hriltu pakhatin thiam tîk têk tak maiin thu a’n sawi a, “Ani hi chu thu leh hla thiam mi a ni,” tia sawi zuiin thu sawi nuam ti deuh, titi sep rawtui ṭhin pawh, “Ani hi chuan thu hla a nghah ṭhin a nia,” te kan ti ṭhîn. “Thu leh hla” tih ṭawngkam hian awmze chi khat chuah a nei lêm lo tih chu a chiang viau àwm e. Kan sawi tùr ‘Mizo thu leh hla hmakhua’ tih erawh hi chu ‘Mizo literature hmakhua’ sawi nân kan hmang thung dâwn a ni.
‘Hmakhua’ tih hi Upa Lalzuia Colney-te unau dictionary siam, Zoṭawng Dictionary-ah chuan, “tih tur hmabak, hlawkna, ṭhatna,” tih niin ‘hmakhua’ tih thu mal hian a chhe lam aiin a ṭha lam a hawi zawk tih kan hmu thei. Entirna an siamah pawh, “I ti thuai thuai teh ang u, keimahni hmakhua vek a ni,” tih a ni a, a chhe lam (negative) a kâwk lo tih a chiang hle àwm e.
A nih leh eng nge thu leh hla (literature) chu?
Mizo thu leh hla zir chîkna (literary criticism) huanga lungthu pathuma dah theih: JF Laldailova, Zikpuii Pa leh Siamkima Khawlhring te zinga “Zalenna Ram” ziaktu Siamkima Khawlhring hian zalên takin thu leh hla awmzia chu tûn hma lama kan hriat ṭhin dàn piah lam, hmanlai nun chauh ni lovin, kan tun lai nun leh hun lo kal tura nun zel dan tura kan duh thu sam te pawh a huam thu a sawi a. “Literature chu mihring ngaihtuah chhuah leh siam chhuah, thil mawi (man-made beauty) zinga pakhat a ni,” te a tia; history te, hmanlai pi pu nun leh nula leh tlangval inzai lemna thu chauh a kawh lohzia a sawina a ni ber. Thu leh hla (literature) sawi fiahna hi lehkhabu hrang hrang bakah internet lamah hmuh tur a tlêp tuar a, sawi vek sên a ni lo ang.
RL Thanmawia chuan, “Literature ṭha chu thu ziak eng pawh, mihring nun nena inlaichinna nei, eng hun lai bik emaw atan ni mai lo, eng hun pawha mihringte tana hlutna nei hi a ni. Chuvangin a thu ken chu sawi loh, a ziak dan hmang pawh a pawimawh tel a…” tia “a ziak dan hmang pawh a pawimawh tel” a tih hian awmze thui fé a nei thei viau ang. Literature chu ‘mawi taka ziak a ni tur a ni’ tia sawi te pawh an awm; a dik a ni. Literature ṭha teh fung lian tak pakhat chu art a nih angin a mawi leh mawi loh hi ni tlat. Chuta pawimawh ta em em chu H. Laldinmawia chuan, “… ṭawng hman dan dik lo leh grammar dik lo lakah literature ṭha chu a filhlim hram hram a pawimawh hle a ni,” tih hi. H. Laldinmawia vêk hian, “… literature siamtu bulpui chu ṭawng (language) a ni a…” a tih ang hian thu leh hla (literature)-a pawimawh tak, ngaih nêp theih loh, hlamchhiah theih loh leh hnâwl theih loh chu “ṭawng” hi a ni.
Siamkima Khawlhring pawh khan, “Literature chu thu eng pawh, mihring nun nena inlaichinna nei chi, hun rei tak chhung hlutna nei tura fel fai leh ṭha taka ziak hi a ni. Fel fai leh ṭha taka ziak ni tur chuan ṭawng hman pawh a ṭha thei ang ber a ni tur a ni a; a ziak dan kal hmang pawhin a zir tur a ni,” a lo ti thlap mai a; ṭawng chu a pawimawh tak zet. A hman dàn chungchánga uluk a pawimawhzia hi internet-ah han zawng chhin mah ila hmuh sên loh kan hmu nghal ang a, tuifinriat kama ṭiau vaivut zât chu pha êm lo mah se a teuh tho ang.
Chu vang chuan, Mizo thu leh hla hmakhua atána pawimawh berte zînga mi ‘ṭawng hman dàn chungchang’ hi kan thlùr bing dâwn a ni.
Eng nge Mizo thu leh hla hmakhua atána ṭawng hman chungchang chu a pawimawhna chhan?
Mizo thu leh hla hmâkhaw ngâitu tân chuan thu ziak eng pawh, hla a ni emaw, thawnthu a ni emaw, lemchan a ni emaw, uluk lo leh duhdah taka ziah kan duh lo vek ang. Hei vang hi alawm lehkhabu chhuah tur rêng rêngin thawnthu emaw, poetry bu emaw an chhuah dâwnin mi thiamte hnenah ‘proof reading’ an tihtir ṭhin ni.
A pakhatna atan chuan kum 2022-a Mizo zai mi Rebecca Lallawmsangi sak, “Ka Neih Chhun” tih hla mawi tak SaiWanah Sailo phuaha ‘Lam tual i thai dun ang’ tih tlar khat tê hi a dik lohna lâi a hriat theih nghal mai àwm e. Ṭhenkhatin ṭawng chu a ṭhang zêl a, ṭawng hlui a thi a, ṭawng thar a piang zêl a, ‘lam tual i thai dun ang’ tih pawh hi a dik lohna a awm lo ve, awmze thar a ni mai te an ti maithei. Mahse, chîk leh thûk zâwka kan zir chuan ‘làm’ hi kan thâi ṭhin, ‘làm tual’ ni lovin. ‘Zài’ kan ‘váwr’ a, ‘phei lai’ kan ‘khái’ a, ‘làm’ kan ‘thâi’ a; ‘làm tual’ kan ‘màwi’ ṭhin. Hetiang hian Mizo ṭawngah hian kal phung fel tak kan neiin hla thu leh ṭawngkam mawi tak tak kan ngah hle a ni. Hêng kan hla thu (poetic words) mawi tak takte hi a awmze hre chiang tâwk lo hian kan hmang pawp pawp ṭhin ang tih te a hlauhawm viau mai.
A pahnihna atan chuan ‘tûkchhuak’ tih hi ‘tûk chhuah’ emaw kan ti ta vek niin a lang. A àwm lo hran lo. Sap ṭawnga ‘good morning’ tih tlukpui ang deuha hman a awl angreng a, kan hmang kan hmang a nih hi. Pu RK Lianzuala fam ta article-ho kha a bua khàwr pum a ni a, a bu hmingah “Tuk Chhuah Nuam Le” tih a ni nghe nghe. ‘Tûkchhuak’ tih ṭawngkam hi a thi mêk chu a ni ber. Thu leh hla (literature) chu a zalên hle tih hi hai theih a ni lo va. A zalen êm avang chuan a hmangtu duh dan dana hman theih tihna a ni chuang lo. A chhiartu emaw a dawngsawngtu emawin a hriat thiam tlat loh chuan eng nge a hlutna ni ta ang? Emaw, hriat awlsam tak tura a hmangtuin a duh dan dana a hman chuan thu leh hla chu a dal tial tial lo’ng maw? Hnam dang Vaiho aṭanga hmanlaia chawhmeh kan neih, tûn thlenga Mizote’na kan hmeh uar tâk êm êm mai ‘dâl’ hi a tak leh lutuk chuan a hâwp tlâk loh a, a dal leh lutuk chuan a hànna a bo ṭhin a, a àwm tâwk chauh a awm. Chutiang deuh chuan ṭawng chungchanga duh fîr leh lutuk hi a ṭha ber lo a, thiang zau rilru put pawh a ṭha chuang lo a, kan khawvel hman mêk mil zela inher rem a pawimawh zâwk a ni.
‘Tûk chhuah’ tih ṭawngkam pawh hi Mizo ṭawng hmang thiam tawh phawt chuan kan hmang vek emaw tih mai tur a ni. Ṭawngkam hawihhawm leh mawi tak niin, induhsakna ṭawngkam atan kan hmang a, a ṭha phian mai. Hnial hrât tak ni duh lo mah ila “mahse” tih a ngai si! Mahse, ‘tûkchhuak’ tih ṭawngkam thi mai tura a awm hi ka sûn lâwk na hle a; a thi tawh zâwk maithei. ‘Tûkchhuak’ tih chu ‘zinga tho chhuak, zing tho’ sawina a lo ni a, “Tukin chu a tûkchhuak a fuh lo deuh a ni ang, a ngawi reng mai,” kan ti thei a ni. Hetiang hian kan Mizo pi pute khan an lo hmang ṭhin a, tunah chuan ‘tûk chhuah’ hian a luahlàn tawh a nih hi. A awmzia lah a dang ta daih bawk a.
Eng le khaw le! Ṭawng thar a piangah ngai mai ila, thu leh hla (literature) ti huasatu pakhat a ni thei zâwk ang.
A pathumnaah chuan ‘khanchhuk ka tawng ta’, ‘rap chung kan tawng ta’ tiha ‘tawng’ hi sawi zui leh ta ila. Pu Lalzuia Colney-te unau dictionary-ah khan, “chung lama lua khawih phak, chen, lua deh phak,” tiin ‘tawng’ awmzia an sawi fiah a. Pu Suakliana’n, “Kan hun tawng zingah khaw khawm a pawi ber mai,” tiin hlaah he ṭawngkam leh thu mal mawi zet hi a lo hmang tawh bawk. Ni e, ‘hun’ hi kan ‘tawng’ ṭhin, “nang ang rêng hi ka ‘tawng’ tawh lo’ng” tiha ‘tawng’ ni lovin.
Mi tam tak chuan “kan hun ‘tawn’ zingah” te kan tia; “intawng” tiha “tawng” angah hian kan ngai ṭhin a, a pawi tak zet a ni! He ṭawngkam mawi leh dangdai tak hi a thi ve mêkin ka hria; mahse, a la chhan chhuah theih ka ring. Mei mit lek lek, la de vé vé ang a ni a, kan la chhém alh thei. Mizo ṭawng hmang zinga a tam zâwkin ‘hun tawng’ hi “intawng” tiha “tawng” anga ngai leh sawi awm bawk mah se, “khanchhuk ka tawng” tih leh “rap chung ka tawng” tiha “tawng” anga sawi hi ṭhahnem tak an la niin ka hria; chu vang chuan, a la chhan chhuah theih ka ti. Thil hriat fuh loh leh hriat chian loh palh avanga ṭawngkam thar lo piang ta hi chu thil ṭha tak a ni a, ṭawng ti hausatu pawh a ni. Mafaa hming pawh hi naupang la ṭawng fiah thei lo, thu lam thiam tâwk loh avanga lo piang a ni. Hetiang ‘case’ erawh hi chu a dàn a dang daih thung. Mihring chu kan pian tirh phat aṭangin piang sual kan nih loh chuan kan ṭhang zel a, a hmaa rap chung la tawng lo khân hun a vei chuan kan lo tawng ta a, kan duh tâwkin kan khawih pha ta a ni. Chutiang deuh chuan hun pawh hi a kal zel a, kan tawng zel a. Pu Suakliana hun tawng zingah khaw khawm kha hrehawm a ti ber niin a lang.
He ṭawngkam mit lek lek chhém alh leh thei tur chuan thu leh hla lama ṭan khawh a ngai a; hla phuah mi, thu ziak mi, zai mi, thu sawi mite kuta thil tih theihna sang tak awm hmang hian kan chhém alh thei. ‘Rap chung tawng’ tiha ‘tawng’ leh ‘intawng’ tiha ‘tawng’ hi kan thliar thiama a hmanna hun leh hmun tura kan hman zat zat chuan Mizo thu leh hla khawvel ti hausatu pakhat a nih loh pawhin a ti chingpentu a ni lo ang.
A tawp ber atan chuan grammar huam chhunga punctuation te, hawrawppui leh a te hmanna te, ziah zawm leh zawm loh te hi ngaih pawimawh a ṭûl; hêng hi kan ngaih pawimawh loh chuan thu leh hla (literature) hmelma kan ni mai. Mizo Academy of Letters-in kum tina Book of the Year a thlan ṭhinah hian punctuation pawh hmang mumal lo, hawrawppui leh hawrawp te pawh hmang mumal lo, ziah zawm leh zawm loh pawisa lêm lo lehkhabu hi an thlan ka la hre lo a, an la thlan hi ka ring lo bur bawk. Thu ziak chhiar nuam leh en nuam reng reng hi a font azir te, lehkha puan azir te a nih bakah grammar uluk taka hman a nih hian a ni. “Kei leh ka chhungte erawh hi zawngin Lalpa rawng a ni. Kan bawl dâwn ni,” tiin fullstop hman lohna turah hmang ta ringawt ila ka màwl hmèl ngawt ang. “Ring lo, mi tam tak an awm” tih leh “Ring lo mi tam tak an awm” tih hi awmze hrang daih a ni a; “ring lo mi” (Pathian ring lo) sawi duh ta ila, “ring lo, mi” kan tih chuan kan sawi tum ni lo zawkah a chhiartu kan hruai kawi daih thei a ni. Proper noun ni si, “lianchhiarilunglentlang” tiin hawrawppui hmang lo ila, ziah zawm pût ta bawk ila, tu emaw chuan min bêng thle lawl duh maithei. Proper noun a nih angin leh hêng thu mal pathumte hi parts of speech-ah nihna hrang hrang an neih avangin ziah hran a ṭûl a, “Lianchhiari Lunglen Tlang” tia ziah a ngai a ni. Kan uluk a ngai tak zet. Prof. Siamkima Khawlhringina ‘literature huai ber’ tia a sawi Bible rêng hi kan duh uluk em em a, a ziah dan, a ṭawng hmang, punctuation leh a ṭûl dang zawng zawng pawh uluk taka duan a ni a, chhuan lo awm leh zel turah thu leh hla (literature) atan thil pawimawh a ni tlat.
Mizo thu leh hla hmakhaw ngaihna kawngah hian kawng pêng ṭhuam ang deuhin kawng hrang hrang a awm thluah a, chumi kawng hrang hrang zinga pakhat chu tuna ka rawn sawi ang hian ṭawng hman chungchang hi a ni a. Mizo ṭawng hmangaih em emtu Pu JF Laldailova dungthulin ṭawng hi duh uluk ila, duh tak ila, khawvel mil zelin inher rem bawk ila. Pu JF-a kha ṭawng duh fîr tak a nih rualin khawvel mil zêl khan a inher rem hreh chuang lo. Ṭhangtharte ṭawng chher thar ‘phian’ tih kha sawisel duh lêm lovin a ṭhat phian thu a sawi nghe nghe kha.(Phek 7-ah zawm a ni)
- Benry Lalfakzuala