Written by
–Zirsangkima

MIZORAMAH HIGH SIKUL A PIANG TA! (Mizo High School Din Cham Pualin)




Kum 82 liam ta, kum 1944 February ni 25, Zirtàwpni kha Zofate tána ni chhinchhiah tlâk leh ni pawimawh tak, ni hriat reng tlâk a ni. Mi ṭhahnemngai leh kan Mizo lalten hun eng emaw chen an lo sual tawh, Mizorama High Sikul din ve an tumnain hlawhtlinna a hmuh ní, Mizorama High Sikul hmasa ber, Mizo High School hawn ní a ni. (A ní hi sawi dàn chi hnih a awm a; Rev. Dr. Zairema, KC Lalvunga leh J Malsawma ten sikul hawn ní hi February 25, 1944 tiin an ziak a; School Annual Magazine, 1952-ah chuan February 22, 1944 tiin a inziak thung.) He sikul lo pian dàn hi a ngaih¬nawm a; din tùra lo beitute thawhrimna a zahawm hle mai. Anmahni zahna entír nán he thu ziak tláwm të hi an tán ka hlàn e.

High Sikul din phal lotu Bawrhsap AG McCall

Kum 1940 chho vêl aṭang khán kan mi thiam hmasate rilruah Mizorama High Sikul din ve duhna a awm ṭan a. British sawrkar awpna hnuaia kan awm lai niin anni khân missionary-te kutah zirna lam chu an dah tawp a; Mizoten lehkha kan zir sàn kha ṭül an ti teh chiam lo—Bible leh hla bu chhiar kan thiam kha tâwk an ti viau.

Mizo zínga B.Sc. leh BD zir chhuak hmasa ber, Pu Zairema (Rev. Dr. Zairema) khân kum 1941-ah B.Sc. (Hons) a pass tawh a. Hun rei tak chhúng District Council hotu (a hnua MP), Pu Lalbuaia te leh mi ṭhahnemngai dangte nèn, Aizawla private High School din chu an duh hle mai a. Anni pahnih hian khatih laia Bawrhsap, Major AG McCall chu lehkha them thawnin High Sikul din an duh thu leh amah biak an duh thu an ziak a. Bawrhsap chuan a pisaah Pu Zairema chu a ko ta ngei a. Dárkár chanve chhúng tehmeuh mai a’n àn khum tehrëng a nih kha!

“Nangni hian High Sikul din in tum a maw? Black coated-gentlemen (inti leh¬kha zir sáng, chhawr tlâk si loh) Mizorama an tam kan duh lo!” AG McCall chuan a lo tih khum zêk mai! High Sikul din a remtih lohzia chu lehkhain a hrilh leh a; a copy pawh Assam Governor leh Assam Chief Minister, Education Minister, Directorate of Public Instruction te leh Hony. Inspector of Schools-te pawh a thawn tel. A remtih lohna chhan lian deuh deuhte chu: (1) School building an nei lo. (2) Zirtírtu thiam tâwk an awm lo ang. (3) He sikul zirtírna hian ram dang sikul zirtírna a tluk lo ang. (4) Sum an nei tâwk lo ang, tihte a ni.

Mipui leh lalte an ṭangrual tlat

Chuti chung chuan Lushai Students Association (LSA; tùna Mizo Zirlai Pawl ni ta) hruaitu, Pu R Buchhawna te, an General Secretary Pu Lalbuaia te, Pu Rochhunga te leh Young Lushai Association (YLA; YMA tih tâk) te chuan High Sikul din a nih theih nán an bei chhun¬zawm zêl tho a. Mizo officer awm chhun chhunte leh mipui mai bâkah, khaw ṭhenkhat lalte chuan High Sikul din tuma hma latute chu an thláwpin an lamah an ṭang tlat a. High Sikul din a nih theih nána hmalatute phùrpui zualtu Mizo lalte chu: Lalsailova (Kelsih), Lalluaia (Reiek), Awksarala (Phullen), Taikhuma (Pukpui), Ch. Ngúra (Chaltlang) leh Hrawva (Aizawl) te an ni.

Hemi hnu hian Bawrhsap McCall pawh a ném ta deuh a ni ang; a hàw dáwn hnaihah confidential report a ziak ta a. Head Clerk Pu Sainghinga’n Pu Zairema chu a chhiar rûktír a. Chuta a ziah chu, hetiang deuh hi a ni: “He mite hian High School din tumin min nawr min nawr dáwn a, phal mai ila ka ti a ni; amaherawhchu, (1) Naupang 100 aia tam an nei tùr a ni lo. (2) Zirtirtuten khawpui awm man an phût thei lo ang. (3) Sawrkar tui supply an phût thei lo ang. (4) An sikul mamawh sawrkar an dìl phal a ni lo ang.”.

High Sikul din phaltu Bawrhsap MacDonald-a

Kum 1943-ah Maj. AG McCall chu a häw a; a hmunah ARH MacDonald-a a rawn awm ta a. (Scottish leh Irish zíngah Mc leh Mac hnam an awm hrang. McCall-a thlâktu kha MacDonald-a a ni.) Ani kha Mizo mipuite duhsak êm êmtu, sipai officer ni si, pa taima zet mai, pa nèlawm tak, pa danglam tak a ni.

MacDonald-a’n Bawrhsap pisa a luah hnu lawkah Pu Buchhawna chuan Pu Lalbuaia chu Bawrhsap thar va dàwr tùrin a fuih a. Pu Lalbuaia chuan Pu MacDonald-a chu va biain mipuiin High Sikul an mamawh¬zia a va sawi ta a. Chutah, a rin loh deuh maiin Pu MacDonald-a chuan, “E! High Sikul in la nei na nge? Din thuai rawh u,” a lo ti ta mai!

High Sikul din a nih theih nána ngaihtuahna namén loa lo séngtute: Pu R Buchhawna te, Pi Lalsangpuii pa, Upa Thanga te, Pu Lalzarliana pa, Upa Ro¬chhunga te, dàwrkai Upa Pachhunga te, Pu Lalbuaia teho chuan High Sikul din dàn tùr chu an ngaihtuah chhunzawm zêl a. Kum 1943 kum tàwp lam, Pathian¬ni tlaiah, Aizawl lal, Pu Hrawva inah vàn¬tláng hruaitute inko khâwmin kum 1944 kum tìr lama High Sikul din chu an ti thlu ta a. A hming atán “North Lushai High School” an ti zet a; mahse, “Mizo High School” tiin an thlâk leh ta a ni.

Mizoramah High Sikul A Ding Ta!

Mizoram hmun hrang hrangah Aizawla High Sikul din tum a nih thu chu a thang thuai a. Kum 1943 kum tàwpah Middle Eng¬lish Exam result a chhuak a. High Sikul zawmna tùr Aizawla din a ni tùr chuan mipui a ti phür ngei mai. School Managing Com¬mittee te din fel a ni a. Mission lam pawh—an dìl ngam loh mi ṭhahnemngaiten an nawr chhuak thei chu—an phùr thar hle bawk a.

Kum 1944, February 25, Zirtawpni a lo inher chhuak a. School Managing Committee te leh kohhran (mission) lam hruaitu te, YLA leh LSA hruaitu te leh mi ṭhahnemngai za dáwn chuan, pawl VII zirlai tùr mi 55 hmaah, Senior Missionary Pu Mena (EL Mendus) chuan, Zofate mamawh êm êm, mi ṭhehnemngaite sual chhuah, Mizorama High Sikul hmasa ber, “Mizo High School” chu, Mission-in Dispensary atána an sak, Mission Veng YLA Hall atána an hman zui tâk, Mission Veng Biak In thlangah chuan a hawng ta a ni!

Headmaster anga thawk tùrin sawrkarin Hony. Inspector of School anga a ruat, Rev DE Jones chu ruat a ni phawt a (Rev. Dr. Zairema ziah dàn); Mizo zínga Intermediate Arts (A.I./Class XII) pass tawh, Loch Printing Press (tùna Synod Press) manager-a ṭang lai, Pu Vankhuma chu zirtirtu tùra lâk chhuah a ni a; Science zir miah lo khân a ṭùlna avàng¬in Science a zirtír a; class awm chhun Class VII Class master a ni bawk. Ani bâkah hian Pi Thari (Pu Samuel-a nupui) -in Arithmetic a zirtír a; Pi Zaii pawhin class an la ṭhìn. Rev. Basil Jones B.A., B.D. chu Principal ang deuha awm a ni (KC Lalvunga ziah dàn). Ani hian Boys Middle English School enkawl pahin Class VII chu a hmui a, English Composition leh English History a zirtír. Pi Zaii’n Music (Staff notation) a zirtír bawk.

Kum 1944 kum tàwp lamah Sap ram aṭangin Rev. JM Lloyd leh Pi Te-i te an lo chhuak a. A kum leh 1945-ah páwl VIII din a lo ṭûl a; Rev. JM Lloyd chu Headmaster nghet tùra ruat a ni. Pi Te-i pawh hmeichhe sikula thawk chungin zirtír¬tua ruat tel a ni ve zêl a. Kum chanve hnuah Pu Zairema pawh BD zir zoin Mizoram lamah a lo chhuak ve leh a, ani hian Additional Mathematics a zirtír a; Mathematics zirtírtu thiama sawi Pu Lalhmuaka te, Pu Khawtinthanga leh Pu Lal¬biakthanga te pawh zirtírtua lâk belh an ni ta zêl a ni. A hnu lama zirtírtute chu kan sawi vek séng tawh lo ni mai teh se.

Rilru a na vawng vawng mai!

Tùna Mac Donald Hill kan tih tláng hi Assam Rifles-in an enkawl ṭhìn a; thingpui huan an nei ṭhìn; chuvànga “Thingpui huan tláng” tih ṭhin a ni. Mizo High School hian ram emaw hmun nghet an la nei lo a; he lai tláng hi sikul ram atána Bawrh¬sap hnêna dìl en pawha an en ngam loh a ni. Mahse, Pu MacDonald-a chuan sikul ram atán a lo phal hle mai si a. Chutia sikul hmun atána an han en ta chu Assam Rifles lam hian an phal lo hle mai a. An chhuanlam pakhat chu: “Naupang tán a him lo, chand kan kahna a hnai si, kut palh an tuar ang,” tih a ni. Mahse, MacDonald-a chuan, “Chand an kah lai pawhin kawng¬pui a awm a, mi an kal zut zut a, kah palh an la awm ngai lo; atom bomb tih puah chhin an tum dáwn a nih ngawt loh chuan!” a ti ta tlat si! Assam Rifles lam chuan ui hle mah se Bawrhsap thu chu an hnial ngam si lo a. Mizo High Sikul ram atán he lai tláng pum pui hi a pe ta a. Kum 1949-ah Mission compound chhuah¬¬sanin he lai tlángah hian an insawn a. Ram petu, Bawrh¬sap MacDonald-a hming chawiin, “Mac Donald Hill” tih a ni ta a ni. Tûnah chuan, he high sikul ram chin hi a va zím ta si êm! A díl chhuaktute kha la dam se, an rilru a na ngawt ang!

Inspector of schools lamin 1949 kum tàwp lamah sawrkara hlàn kai tùrin an rawn en dik a; kum 1950 kum tìrah Assam sawr¬karin Mizo High School chu a la ta a. Headmaster, Rev. JM Lloyd-a pawh a hàw a lo ngai dáwn ta a; a aiah Mizo zínga Sap ṭawng thiam bera sawi fo, Pu Sangliana, BA (Hons), Pu Thangsailoa pa chuan kum 1950 kum thar ni-ah Headmaster hna a rawn zawm a. Ani kha inkhelh lam tui mi tak a ni. Zirtírtu¬te leh zirlai naupangte chuan inkhelhna tùr field an awt ve ngang ṭhìn.

Tùna “High Field” hi laih an rawt ta a. Páwl tinten a in¬chhâwk¬in dárkár hnih vêl an bung ṭhìn. Hetih lai hian Lungleh (Lunglei) kawng laih ṭan a ni a; Mizo High School zirlaite pawh kawng laiin, riak chhuakin an hnatláng nasa ṭhìn hle. Assam sawrkar lam pawh a läwm hle a; kum tin field laihna tùr ṭan¬puina pawh a rawn pe ṭhìn.

Kum 1960 thleng khán zirlaiten field tùr hi an lai ṭauh ṭauh ṭhìn a; mahse, chutia zirlaite tána han laih zawh chi rual a ni si lo a; a lai tùr an zawng ta a. Lei laih thiam làra lär, “Lei ka laih loh chuan ka sil ṭhúm zêl!” ti mai ṭhin, Patea, Chaltlang chu an ruai thei ta hlauh mai. Amah rawih nán, zirtírtuten an hlawh aṭanga zaa pathum (3%) an thawh khâwm ṭhìn.

Chutiang taka zirlaite leh zirtírtu ṭangrualina an lo sah kuak, duat taka sikulin hei leh chen a lo enkawl tawh, July 23, 2025-a kan Chief Minister zah¬awm tak hoa High Level Committee-in GAD kuta a’n dah ta hmiah mai hi, he field lo laitute leh he sikula lo lût tawh leh lo thawk tawh, zirlai leh zirtirtute rilru nat dàn tùr chu sawiin a siak lo ang! “A ná asin! Tih theih leh sawi theih kan nei ve si lo a!” tih mai loh chu sawi ngaihna a awm lo a ni ta ber e!

Sawrkarin a duhsak záwng deuh leh a ngampa deuhtena sikul ram—tláng pumpui pawh, sah hêka sah têt a nih tawh ahnu hmanah, an field lehzêl pawh kan chhuh duh ta hi “a mak êm êm mang e aw…” tih tlawk tlawk mai loh chu sawi tùr a awm ta lo!

Works cited:

Hrangkiauva. “Mizo High School Chanchin.” Mizo Higher Secondary School Diamond Jubilee Souvenir. 2004.

“Keimahni.” School Annual Magazine. 1952.

Lalkaisanga, John. “Zirlai Kristian Beihram Pawl leh Sport Lama Mizo High School Hnuhma.” Mizo Higher Secondary School Diamond Jubilee Souvenir. 2004.

Lalvunga, KC. “Mizo High School.” Mizo Higher Secondary School Diamond Jubilee Souvenir. 2004.

Malsawma, J. “Kum 60-na Jubilee Lawm Ang Aw.” Mizo Higher Secondary School Diamond Jubilee Souvenir. 2004.

Zairema, Rev. Dr. “Mizo High School Pian Lai Kha.” Mizo Higher Secondary School Diamond Jubilee Souvenir. 2004.

———. “I Ni Min Pek Hi.” Zorin Community. 2009.


–Zirsangkima