RAM RAWNGBAWLNA
Mi pangngai chin chuan ram hmangaihna thinlung kan nei ṭheuhin a rinawm a, ram kan hmangaih dan erawh a inang vek kher awm lo e. A ṭhenin ram hmangaihna avangin political party an zawm a, a ṭhenin sorkar hna an thawk a, a ṭhente chuan ram hmangaihna vang zawkin an hmaa thil ṭha tak nia langte an tlansan bawk.
Albert Einstein khan a pian leh mûrna Germany chu a nun humhim duhin tlanchhiatsan a, pian leh mûrna ram chu chhuahsanin, tlawm takin awm mah se la, ama hnaah insâwrbing a duh zawk avangin Israel ram hruaitu (President) atana sawmna zahawm tak chu a hnâwl ngam a nih kha. A awmzia chu, a theihna leh thiamnate chu engmahin a tihbuai a remtih loh vang a a ni. A hun zawng zawng chu lama hman a duh vang a ni a, chu chu ram hmangaihna thûk tak a ni kan ti lo thei lo ang.
India President hlui APJ Abdul Kalam pawh kha kum 1998 khan Union Minister ni thei ngei tur a nih laiin, “Project pahnih buaipui lai ka nei a, hengte tan hian ka hun puma ka inhman hi ram tan a ṭha zawk ang e,” tiin a hnar a. Nimahsela, a thiamna leh finnate chu ramin a mamawh tlata an hriat avangin kum 2002–2007 chhunga India President turin an sawm thlu ta tho a nih kha.
Politics hi ram leh hnam hmangaihna bera ngaitu mi tam tak an awm a, a dik lo e, tihna ni chuang loin, kawng dang pawh ram leh hnam hmangaihna a awm tih hi kan hriat hmaih loh a ṭha. Kan rama political party ding tawh tam takte chanchin han zir hian ram leh hnam hmangaihna vang lam aia politics kalphung dik tawk loh vanga party din hi a tam zawk mai awm mang e a tih theih ang.
Kan rama politics boruak a awm hmaa khawtlang nun leh mi tin nun hrim hrim kha a nuam a, vawiin hun nen chuan a kar a hla ta hle. Lal neia kum zahnih vel zet khawtlang kan lo inawp tawhna kha a ṭha lo zawnga sawi theihna tur tam tak a awm rualin, a ṭhatna lam sawi tur a tam zawk ngei ang. Lal neia rorelna (monarchy) hi khawvelah kum sang tam tak lo kalpui tawh a ni a, hriat theih china hla berah chuan BCE 3000 velah khan Egypt lamah chuan Pharaoh thlahte chuan an lo kalpui tawh. Mesopotamia lalte pawh hetiang bawk hian khawtlangah rorelna an lo nei tawh a; Medieval Period (500–1500 CE)-ah pawh Feudal monarchies leh Roman empire te chanchinah kan hria. Vawiin thleng pawhin British lalram pawhin lal inthlah chhâwng an la nei a, ram rorelnaah ngei pawh hmun pawimawh ber ber an la luah.
Kum 1946-ah Mizo Union a ding a, a din chhan lian tak pakhat chu ‘Lal bân’ duh vang a ni. Kum 57 lai min lo awptute (Kumpinu sorkar) pawh chuan kan mizia an hriat chian avangin political party din kha min lo remtihsak lo reng em ni tih turin min chhuahsan dawn hnaihah phalna min pe a. Party kan din a, kan bawh nghal ruih ruih a. Lal rorelna duh lohna thawm chu an vaw lian a, hmun tin maiah hla phuah elna ri hriat tur a awm bawk. Nimahsela, party thar (MU)-ah ngei pawh chuan reiloteah chhungkaw buaina a thleng nghal a, a dintu ber R. Vanlawma phei chuan hmun hulûm lai a chang thei reng reng lo. Kum 1961 a lo thlen leh meuhah chuan party thar, MNF dintu zingah a meizang hlaptu berte zingah a tel leh hman a ni.
Mizo Union hruaitu hmasate kha mi chhuanawm tak tak an nih rualin, an khawthlir a thui vak bik lo. Pu Saprawnga phei chuan mingo hoin kan ram an chhuahsan thei kha a ring lo a nih kha. Tichuan, MU chuan ram rorelna fawng an chelh a, thil thar an han kalpui tak nâin, harsatna an tawk chho deuh reng a, bawrhsapte nen phei chuan lungrual taka hun hman an nei tlem hle. Reiloteah UMFO (Zalen Pawl) a lo ding a. Zalen Pawl leh MU inepna boruak chuan mipuiah a ṭha lo zawngin nghawng lian tak tak a nei a, mahni pawl (party) ruihpuina boruak chuan kohhran leh khawtlang nun a nghawng nasa hle. Party awm hmaa khawtlanga tlawmngai pawl kan lo neihte pawh chuan harsatna an neih phah a ni.
Chutiang taka political party inepna boruak avang chuan vawiin thlengin tlawmngai pawl leh kohhran lamte chuan an hruaitu atan ‘Political party-a inhmang lo ni se’ tih chu an duhthusam a ni hlawm ta a, party nena inthlun zawm an duh lo tlangpui zel. District Council kan nei a, kum 1952–1972 chhunga kan rama rorelna fawng an chelh chhungah khan party inepna boruak lian tak tak a thleng fo a. Ṭum khat phei chu Pu KC Lalvunga ‘No Confidence Motion’ put luh dawn avangin a fawng chelhtu lam chu an awm hle hle thei lo a, an buai hle a nih kha. Chutih rual chuan, MDC hun laia ram hruaitute zingah ram leh hnam hmangaihna tak tak nei hruaitu mi eng emaw zat an awm a, anni avanga vawiin hun thleng thei kan ni ti hialin sawi ila kan uar lutuk kher awm lo e.
Mautâm hnu lawka political party lo ding thar MNF din chhan kha ram leh hnam tana dinhmun sang zawk duhna vang a nih rualin, a nihna zawk takah chuan district council thuneihna hmanga kan inkaihhruaina sawhkhâwk kha a ni thei mai awm mang e a tih theih mah zawk. A din tirh phat aṭangin ṭhalaiin an bawh nghal ruih ruih a, an vung viau a, reiloteah zalenna duhin Zoram mipuite chu rahbi thar min kaipui a. India awpna hnuai ata zalenna sualin rammut a ni a, rei tak chhung India sipaite nen inkah buai niin, nunna hlu tak tak kan chân phah tam hle. PC party din chhan pawh a ṭulnain a urthluk vang tiin sawi ila a dik ber awm e. Nimahsela, anni pawh chu chhungkaw boruak neuh neuh avangin chanchin ṭha leh a chhe lam sawi tur a awm nual bawk.
Politics-ah thiam tak tak nei loin kan kal mawp mawp zel a, thil dang zawng aiin politics chu ram leh hnam hmangaihna ber tur emaw tia ngai mi tam takte chuan lalna leh thuneihna inchuhin harsatna an siam châwl lo a. Engmah hre ve hlei lo mipuite thinlungah an hri ṭha lo tak takte chu khung zelin, lemchan zawng zawnga lemchan tenawm ber hmangin ram an inhmangaihsiak a. Mipui hmaa mittui tla chunga thusawite chu a hmutute chuan a tak tak emaw an lo ti zo ta bawk. Chutiang boruak chuan vawiin thlengin min la chim reng a, tun hnai têah erawh politician zingah ‘A tak ram’ nena ram rawngbawl duh an rawn chhuak ṭan ta niin a hriat a, a lawmawm hle.
Kan ram hian hmangaihtu tak tak a mamawh tawh hle mai a, retheihpui tak tak ngama ram rawngbawltu hi kan neih lohna chin pawh a rei ta hle bawk. Pu HK Bawichhuaka leh Pu Ch Chhunga te ram rawngbawl danah khan tunlaia ram veitu inti tam takte hian zir tur kan ngah hle thei awm e. Hawh teh u, kan ram hi hmangaihna tak tak nen enkawl ila, kan tu leh fa, rawn la awm zel turte tana chenna tlakin vawiinah hian keini hian i enkawl ang u. Kut hnathawktu pawhin ṭhahnemngai takin thawk mawlh mawlh zel se la, zirlaite pawhin ram leh hnam tan tiin ṭhahnemngai takin zir se, sorkar hnathawkte pawhin theihtawp chhuahin kan ram tan hian hna i thawk ṭheuh ang u. Chu chu ram hmangaihna dik tak zawk chu a ni a, ram rawngbawlna ropui leh tha ber zawk chu a ni.
Ram hlui zia kan tih mai, mahni hna aia thil dang vei zawka hun tam tak kan hmang ṭhin hian mi dang mit a timîm thin a, keimahni ngei pawh hlawhtlin chu sawi loh, eng kawngah maha chhawr tlak loh leh chawr chhuak thei loin min siam phah hial theih bawk avangin mahni hna ṭheuha ṭhahnemngai taka thawh hi ram leh hnam hmangaihna thuk tak a ni a, ram rawngbawlna pawimawh tak a ni tih hi inhrilh nawn fo ṭhin ang u.
-Mahmuaka Chhakchhuak