Written by
B. Lalthangliana
RUH RO LEH MIZO HISTORY
Tun hnai khan Tuidam leh Kawrtethawveng inkar kawng laih tharah kawng chhak lam lei min karah mihring ruh ro hmuh chhuah a ni a... Chungte chu mihring 18 ruh ro ni a hriat a ni a, hmeichhia 7 leh mipa 2 an tel a, hriat chian theih loh khawpa ruh keh sawmte a awm bawk; an san zawng hi a hniam ber feet 5 leh a s^ng ber feet 6.2 vel an ni a, kum 18 aṭanga kum 32 (+ -kum 3) inkara upa an ni a, upat lam chhut theih loh pawh an awm.
An vai hian Mongoloid thlah an ni a, kum 100 (+ -20) vel kal taa phum ni a chhut a ni (Vanglaini & Aizawl Post, 6 January 2021 ). Chuti a nih chuan, kum 1920 vela phum niin a lang a. History thlirna aṭangin i lo zir chiang ve deuh teh ang. Tunlaia Mizoramah ruh ro awm khawm hriat hlawh tak chu Farkawn ram Lamsial puka mi hi a ni a. Pu Taisânga ramvakin kum 1954-a a hmuh a ni a, puk chhungah hian an mu dul a, puanin a inkhuh vek a, puante chu han khawih hian a ṭil hek hek thei a, a mawih hle a, rawng var, a dum leh a sen te tah tel a ni a, ruh ro hi a thahnem viau a. Kum 1975 khan Research Institute Cell, Archaeology Department, Bombay-ah ruh ro ṭhenkhat hi an thawn a, kum 1650 AD vela mite ruh ro niin an ring nghe nghe.
He lai ram vela chetla z^wng leh a tlawh ṭhinten ruh ro hi lak mai mai an chin avangin Farkawn Heritage Preservation Society (Hqrs) Aizawl chuan humhalhin, darthlalang kawngkhar siamin almara tha takah an dah a, a tlawhtute tan hmuhtheih tho a ni a, an fakawm hle. Mahse tun hnai mai khan hnam tan a hlutzia hre pha lo mi ṭhenkhatin darthlalangte tichhiain an suasam deuh a, a pawi takmeuh mai. Vandula (?1820 - 1889) nupui Ropuiliani (?1835-1895), British lakah hmin ve loa an ngaih avangin Bawrhsapin a man a, Chittagong Jail-ah tangin ni 3 January 1895 khan a thi a, a ruang chu Mizoramah phurh haw a ni a. A phumnaah hian hriat dan a phir a, Ralvawng nge Denglung tiin kum 1997 khan inhnialna a awm ta a, Court-ah hial thlenpui a ni.
A tawi zawngin, ‘Ralvawngin Ropuiliani phumna’ an tih chu Delung lam chuan ‘Thanhulha phumna’ tiin an hre thung a. Ralvawng lamin Ropuiliani ruh ro an tih an laih chhuah chu Pu Zohmingthanga Ralte, Magistrate, Sub-District Court, Lunglei chuan Forensic Science Laboratory, Guwahati-ah a thawn a, an ni chuan , “Hmeichhe puitling pakhat ruh ro a ni,” tiin an chhang a. He hian ‘Ropuiliani ruh ro’a ti chiah lo naa a hawi deuh a tih theih a; ‘Pu Thanhulha thlan’ tih erawh chu a hnawl thung. Kei phei chuan hetianga inhnialna a chhuah hmain Ralvawnga phum nia a lan thu Mizoram Today 1996-ah ka lo ziak ve tawh nghe nghe.
‘Ruh ru chungchang’ kan chai avangin a dangte pawh kan han sawi kual rih a, chhiartute tan a bengvar thlak mahna. ‘Mongoloid’ thlah an ni, tih hi tawi tein lo chhui chiang deuh ila. ‘Mongol’ tih chuan hnam lianpui a huam a, ‘Mongolian’ tih chu hming sawi fiahtu (Adjective) a ni leh a, ‘Mongolia’tih chu ram hming a ni ve leh a, ‘Mongoloid’ tih chu Mongol hnam leh chi peng hrang hrang sawina a ni thung. Tichuan Sino-Tibet aṭangin Tibeto-Burman-ah, Assam-Burmese zingah Mizo te hi kan tel zel a ni.
Tuidam leh Kawrtethawveng inkara lei mina hmuh ruh rote hi tun hm^ kum 100 vela phum a nih chuan a tlai hle mai a, kum1920 vel a nih hmel a. An mithiamte pawm dan chuan Tripura Reng Dhanya Manika (1490-1515) hun lai hian Tripura-ah Kuki an awm tawh ngei a. kan sawi mektehi chu an nih hmel loh hle. Tin, Chittagong thlenga tawlh thlate lah, British officer-te record danin, kum 1770 AD vel daihah an awm tawh tih kan hria a. Assam ram North Cachar vela awmte pawh, a ṭum hnihnaa kalte chu kum 1700 AD velah an awm tawha chhui a ni a. Heng mite hi chu ni theiin a lang lo.
Tuna Mizorama cheng mek a hlawm lian berte hian kum 1650-1700 AD velah Ṭiau an k^na pawm a ni a. Hetianga kan phak tawka kan zir kual vel hian, a hlawm lian ber zinga tlema kal hmasa deuhte zinga mite ruh roah dah ila, a sual lutuk awmlo e. Engpawh ni se, kan ramah ngei Forensic Laboratory kan nei a, thil pawimawhte state danga thawn buai ngai loa kan chhui chhuak thei ve ta hi a lawmawm hle a, taima tak leh rinawm takin thawk zel se kan ti takmeuh a ni.
- B. Lalthangliana, Chhinga veng, Aizawl