Written by
- Zonunkima.

KANG MEI LAKA INVEN



Mizoramah chuan kum tin february thla lai hawl aṭanga April thla hi kang mei chhuah tam hun a ni tlangpui a. Dan naranin November thlaah ruah tui a hul a, May/June thla velah a tla leh ṭan ṭhin a. Hemi inkar khaw ro chhoh lai tak February, march leh April thla velah hian ram kâng leh in kâng sawi tur a tam ṭhin hle a, kan fimkhur a ngai khawp mai. Kan duh reng vang ni lo mah se kâng mei chhuah chhan tam tak hi chu kan inthlahdah vang leh kan fimkhur tawk loh vang a ni châwk ṭhin. Khuarel chhiatna leh accident tak tak vanga thleng chu awm bawk mah se, tam tak hi chu kan ngaihsam leh fimkhur tawk loh ṭhin vang a ni, i'n han ti tawl mai teh ang.

Khua a lo ṭhal leh ṭan tâk avangin kâng mei lakah kan fimkhur leh zual a pawimawh ta hle a, ṭhal laia fimkhur tur kan tih rual hian fur lai pawha kâng mei chhuak thei reng a ni a, chuvangin, fimkhur tak, ti thlip thlep tak si leh chîmlîm tak chung zela kan awm reng a ngai a ni ber mai. Directorate of Fire & Emergency Service-in a chhinchhiah danin kum 2018 leh 2024 inkar (kum 7) chhung khan Mizoramah chenna in 278 a kâng a, mi 22-in nunna an chan phah a. Kum 2024 chhung khan in 40-a kanga, mi 4 thi an awm bawk a ni.

Tun hnai maiah pawh kâng mei chhuak avanga in leh lo chân hriat tur a awm leh ta nual a. Kâng mei a ngeiawm zual em emna chu in kâng angahte hian a kuang báng engmah awm mang lovin a kang fai ta lêng mai ṭhin a, a tuartute tan hnemhnanpui leh theih tur a awm mang tawh ṭhin lo. Ṭawng huat thu suhah, ṭawng chhiat lohvah; Mihrimg nunna chu lo dah ṭha ta ila. A chhe ber karah pawh thli tleh leh leimin angahte chuan eng eng emaw khawm leh tur a mual mualte a la awm fan a, in kângah erawh chuan beisei tur leh hmuh leh tik pawh awm lovin kan thuamhnaw, mutbu, sum leh pai, leh document pawimawhte chenin a kâng fai ta vek mai ṭhin bik a, hei hi chhiatna ro roah a pawi leh zualna a ni. Ngun thluk zawkin han ngaihtuah mah teh, hah thi kûla kan beih ṭang ṭang hnua neih thinlung khawng tak meuh meuha kan din, kan in leh lo sual chhuah ve liau liau, tui bûr hmuam dà vel lek chhunga mei vâpa a chang tur chu! Lu sûn ang em a na leh tuar har ni mah suh se a mi den dan a nep bik hauh lo vang. Rilru a hnîm ang a, ngaihtuahna a mit sulh a, rilru a mang ruai tawh mai ṭhin. Hengte ngaihtuah hian kan in leh lo, leh keimahni himna chena kan ngaih pawimawh zual hi a ngai em em a ni.

In kâng pawi zia leh huatthlalaawm zia kan sawi zo chiah a ni a. Chutiang zelin ram kâng hi a pawi em em mai a. Gov’t of Mizoram Statistical Cell-in an chhinchhiah dan chuan November 2020 aṭanga May 2021 chhung khân Mizoram hmun hrang hrangah lo hâl leh ram kàng hmun 4486-ah thlengin 141.53 sq.Km lai a awh a ni. Tin, January aṭanga May 2022 chhung khân hmun 2069-ah lo hâl leh ram kàng a thleng a, 81.02% sq.km lai a awh leh bawk. Ram kàng thei din hmuna ding zât a tar lanah chuan 2.03% chiah hi hlauhawm lo a ni a, kán hlauhawm zual hi 92.92% lai kan nei a ni.

Hetih lai hian Mizoram Environment, Forest & Climate Change Department chhinchhiah dan chuan kum 2023 chhung khan hmun hrang hrangah vawi 3,612 kang mei a chhuak a, kang mei chhuak avanga ram kang zau zawng hi hectare 3,917.74 lai a ni a. Ram kang zingah hian ramngawah vawi 116 zet kang mei chhuakin ramngaw hectare 94.5-a zaua kang chhia a ni. Ram a kán ṭhin avangin ramsa tam takin an sa himna zawngin an vak darha, hei vang hian ramsa tam takin kan ram min chhuahsan phah ṭhin. Hei hian nungchate leh ramngawte nen nungho tura kan inmamawh tawnna ‘ecological balance’ thlengin a nghawng a ni. Ram kàng ṭhelh hi a hautak a, kum 2021-a Lunglei ram a kán pawhin IAF-in helicopter-in a rawn ṭhelh a ngai hial a nih kha.

Hmân deuhah Reiek tlang leh Ailawng ram a kâng leh a, hâl luih ni ngeia hriat a ni lehnghal! Kang mei/ram kang hian mi mal leh chhungkaw pakhat mai a ti buai lova, khawtlâng a ti buai a, mipui a ti chi âia, ram a ti chhe tel ṭhin. Awm ze nei lova ram ti kangtu chu ram leh khawtlâng tan hmelma a ni a, chhuan tharte hma khua ngaihtuah lêk lova khawsa a nih bawk avangin ram leh hnam hmangaih lo, fapa tlak tlai lo tak a ni tihna a ni. Tin, lo kan hâl pawhin mei kawng ṭha takin sial hmasa ila, ram dang kàng kai lo turin uluk takin veng bawk ila . Tin, ram a kan awm reng rengin ṭul têah lo chuan mei nun lo ila ṭha âwm e. Hriat loh kara kan kut hlei thil tih ho tê hian thil pawi lian tham tak a khawih thei tlat a ni tih kan hriat nawn fo a pawimawh khawp mai.

Kang mei laka fimkhur tura ngenna leh sawrkar thu chhuakte pawh kan ngaih pawimawh a ṭul em em a. Tin, awareness a tam thei ang ber zirlaiah te, mipui huap angtea buatsaih fo chi niin a lang bawk, rik rum thil thuta chi âi mai lova che chhuak ve thei tura a tak ang taka nun chan inzirtir (practical awareness)-te pawh thil chhawrnahawm tak tur a ni; Chu chuan awmzia a nei ngei pawhin a rinawm.

Fur khuaa leimin loh nana kan fimkhur ang chiah hian ṭhal a lo nih hian kâng mei lakah pawh fimkhur ila. Fimkhur hi ninawm chang awm mah se himna atana fimkhur kan nih zia kan inhre deuh deuh a, a ṭulnain min nawr kal tawh mai ṭhin. Keimahni lam chu lo indah ṭha ta ila, ṭhenawm hnai vaite thlenga kâng kai thei a nih leh zel avangin ṭhenawm khaw vengte himna atan pawh fimkhur hi kan tih makmawh a ni, tih ang rilrute pawh hi pu thei ila, hawihhawmna duhawm tak a nih a rinawm.

Ran vulhna ina bulb puak vang leh ran chaw chhumna mei vil ṭhat loh avangtein kâng mei a chhuak fo va . Tin, Current kal sual hi in kâng tam tak siamtu a nih avangin in lama wiring pawh mahni thiam dan dana lo zam ve mai lovin mi thiam tak, a ti mite chauh wiring khawihtir ni thei se la, ina awm kum upa leh rualbanlote kal chhuahsan sek lo ila, anmahni chauhin inghak turin dah lo bawk ila, naupang kut hleiin kâng mei a chhuahtir theihna tur khawp thil ang chite chu an khawih phak lovah dah ṭha bawk ila eng emaw chenah chuan kan him thei ngei ang. Heng bakah hian kang mei a chhuah mai loh nan hengte hi zawm thei ṭhin bawk ila:

1. Ei rawngbawlna gas off tur; a leak chuan hman luih loh tur.

2. Petrol/Diesel/Khawnvartui dahna fimkhur tur.

3. Mei mit lova kalsan loh tur.

4. Electric wiring fel lo siamtir vat tur.

5. Electric hmanrua plug phawi ṭhin tur.

6. Meizial bung ti hlum lova paih loh tur.

7. In kan chhuahsan dawn emaw, ram aṭanga kan haw dawn emaw a nih chuan kan hnuhma uluk taka en let ṭhin tur.

Tin, Kang mei a chhuaha, in kângte a awm changin kâng ṭhelhtu te’n harsatna an tawh ṭhin chu mipui pung khawm hi a ni fo. Kan ram ang tlang ram hmun hma rual rem lo leh kawng zim tak angah hi chuan kâng ṭhelhtu (fire emergency)-te tan duh anga chêt nghal a harsa a. Chutiang karah chuan mi tam takin ṭangkaina nei lem lovin en nawm thlir taka lo thlîr a, kâng ṭhelhtute chet velna ti buai an lo awm ṭhin avangin duh angin hma an la thei ṭhin lova, hei pawh hi kan hriat nawn fo a ṭha khawp mai. Lo pâwng chi aia vei sek kha a ṭul ber lo va, hmuhnawm thlira thlira lo awm hnawk ngat phei chu thil sawngsawhlawt lo tak a ni.

Kâng mei chhuah duh bikna in leh ram hi a awm hran lova, kan fimkhur tawk lohna hmunah kâng mei hi a chhuak duh hle a, Chuvangin fimkhur taka kan khawsak chuan kâng mei chhuak tam tak hi a pumpelh theih a ni tih hria ila. Kâng mei vangin darkar hnih/ khat lekah kan in, kan ro leh kan ramte kan chân thei a, kan tu leh fate rochun tur tam tak hi mei vâpah kan chantir palh hlauh dah ang e. Chuvangin “tih dam aiin inven a ṭha zawk” tih hre reng chungin kâng mei laka inven hi kan tu leh fate hmakhua a nih zia te, fimkhur tura an nuna tuh ngheh a ngaih ziate leh keimahni ngei tan pawha ṭha leh kan tih makmawh a ni tih hriain I ngai pawimawh deuh deuh ang u.

- Zonunkima