Written by
- Malsawmdawngzela Hrahsel

Budget thar tur thlir thuakna


Kum 2026-2027 Mizoram budget tur chu Finance enkawltu chief minister Lalduhoma'n Assembly House-ah a pharh ta a, cheng vbc. 17,469.92 niin, kan budget hman mek (2025-2026) aiin cheng vbc. 2,271.16 (14.9%) in a tam zawk tih kan hre hlawm awm e. Kan budget thar tur hi han thlir ve thuak thuak ka duh a, a ril zawk leh technical zawkte chu kan mithiam zawkte'n an la rawn ziak chho zel turah a ngai ang.

Kan sum thawhve tur a tlem

Kum dang budget ang bawkin kum 2026-2027 budget-ah hian Mizoramin kan thawhve tur a tlem leh hle. Kan budget tur cheng vbc 17,469.92 ah hian Mizoramin kan thawh ve tura ruahman chu state-in chhiah hrang hranga sum a hmuh, state own tax revenue (SOTR) ah cheng vbc 1,619.25, state-in chhiah ni chiah lo–tui bill, electric bill, state lottery, ILP guest house thlen man etc aṭanga sum a hmuh state own non tax revenue (SONTR) aṭangin cheng vbc 1,140.50 leh housing advance, sorkar hnathawk loan rulhna, cooperative society loan–recovery of loans and advances aṭangin cheng vbc 21.10, a vaiin cheng vbc. 2,780.85 chauh a ni.

Kan budget atana kan sum hmuh turah hian cheng vbc. 14,689.07 chu central sorkar aṭanga hmuh tur leh loan hrang hrang kan puk aṭanga kan hmuh tur a ni. Hei hian kan state-in sum thawhchhuah lama ṭan kan lak a ngaihzia a tilang chiang awm e. Chhiah pek hrim hrimte hi mipuiin kan hreh lemin ka hre lo, a pek awlsamin, chhiah hman a nihna mipuiin kan hriat chian a, kan ram leh hnam tan a ṭangkai ngei a nih chuan chhiah kan pe hreh hauh loin ka ring. Mi vak zau zawk leh fing zawkte'n an sawi dan chuan, ram changkang nia kan sawi tam takah mipuite'n chhiah an pe nasa ṭhin viau. Chhiah tihsan lo sawisel tum ngawr ngawr hi chu a fuh lo ka ti a, mipuite tana phurrit lutuk tura chhiah tihsan erawh ka thlawp chuang lem lo.

Electric hman man kum 5 chhung tihsan miah loh tihte hi a ṭhatna chin awm mah se, kan ram dinhmun thlirin thil ṭul ber a ni lo maithei. Mi hausa leh rethei deuhte'n unit khat zela kan chawi zat a inang ngawt maite hi ennawn a ṭul viau zawk lo maw? Buhfai man chi hnih chi thum a awm ang deuh hian tui bill-te hi chhungkaw dinhmun a azira siam rem a hun tawh viauin ka hria.

Revenue Expenditure a sang leh hle

Ṭum dang ang bawkin sorkar hnathawk hlawh, pension hlawh, sorkar inrelbawlna, leiba rulhna etc. (Revenue Expenditure) tur chu kan budget aṭangin cheng vbc. 14,094.47 (82.53%) tura chhut a ni a, a sang leh hle.

Revenue Expenditure hi kum 2025-2026 percentage aiin a sang dawn a, kum 2025-26 ah chuan 82.51% a ni. Hmasawnna hnathawhna tur kan tih mai Capital Expenditure chu kum 2026-2027 budget-ah hian cheng vbc. 2,658.56 (17.49%) a ni dawn. Kum 2025-2026 budget-ah Revenue Expenditure chu cheng vbc. 12,540.20 (82.51%) niin, Capital Expenditure chu vbc 2,658.56 (17.49%) a ni

Budget a pharh zawha thuthar thehdarhtute a kawmnaah Chief Minister chuan Revenue Expenditure tih hniam a harsat thu sawiin, sorkar hnathawk increment leh DA-te a pun chhohve zel avangin a san chhoh zel a rin awm thu a sawi a ni. Hei hian lu a ti hai hle mai.

Tunah 8th Pay-te sawi rik a ni chho a, Mizoramah kan hmang ve a nih chuan kan Revenue Expenditure chu a sang zual ngei ang. Sorkar hnathawk hlawh a sanin a kentel pakhat nia lang chu thil man to a ni a, a tuartu tur chu sorkar hnathawkve lote an ni. Mizoramah hian mipui nuai 12 vel kan awm tawhin a rinawm a, sorkar hnathawk hi mi nuai 1 vel bak (a nghet lote nen) an nih a rinawm loh.

Sorkar hian ngun taka ngaihtuah a sen a ngai tak zet. Sorkar hnathawkte hian an indaih loh thu an sawi ṭhin a, office hrang hranga han kalkual erawh chuan awl ve tak tak hi chu a awm a ang ṭhin. Tuna a thawklaite hi chu ban ngawt thu a awm loa, lak belhte pawh a la ngai ang. Mah se, sorkar hian sorkar hnathawk hi a ṭul tawpah lo chuan a lak tawh rih loh kan ram dinhmun thlirin a ṭul. Kan chhungte emaw political party mite tih lawmna atan mai maia sorkar hnathawk lak phei chu a hun tawh lo takzet a ni.

Tin, sorkar inrelbawlna tih hniam pawh hi a ṭul takzet zetin ka hria. Tuna inrenchem zawk hian sorkar hi kal se, a hnathawh pangngai hi a buai phah ka ring hauh lo. Sorkar inrelbawlna hi 50% vel pawhin ti hniam se, sorkar kei a baiin ka ring hauh lo.

Programme hrang hrangah ka kal ve ṭhin, an ei leh in semte hi a man a to hian ka ring ṭhin. Sawmna card an siamte hi a changkang thei ang berin an ti emaw tihmai tur a ni a, paper-ah print chhuakin sawm mai se, a programme kha a zahawm loh phahna tur ka hre lo. POL-ahte hian sorkar hnathawhna atan ni kher lo cheng engzat tak liam ang maw?

Privatisation lamah pawh sorkar hnathawk lak belh lohna atan ṭan lak a ngai viauin ka hria. Department privatised avanga mipuiin kan tawrh phahna tur ni lo chu tih ngam kan ram dinhmun thlirin a ṭul. Tuna thawk lai mekte chu department dangah sawn mai theih an ni.

Motor-te hi outsource zel a hun tawh a ni. Sorkar motor chuan driver a chhawm a ngai a, driver chuan tam tak a hlawh a ṭul ṭhin, sorkar hnuaia thawk a nih tawh chuan. Tourist lodge out source a ni ta chur churte hi a lawmawm ka ti hle, thil dangte pawh hi tihzel theih nise.

Sum enkawl thiam an ni em?

Kum 2026-27 budget-ah hian revenue surplus cheng vbc 899.84 awm thei tura ruahman a ni a, kum 2025-26 revenue surplus awm tura beisei cheng vc 562.91 aiin a tam zawk. Hetihlai hian kum 2025-26 ah hian revenue deficit (sum indaih lohna a ni ber awm e) a awm. Kan Chief Minister chuan kum 2025-2026 a revenue deficit kan neih chhan chu central aṭanga chhiah tlingkhawm kan dawn tura budget-a ruahman chu cheng vbc. 147.38 a kan hmuh tlin loh vang a nih thu a sawi.

Kan Chief Minister thusawi hi a dik turah ngai ila, lo dik ta pawh nise revenue surplus cheng vbc 562.91 nei tura inchhut laia, revenue deficit neih daih chu sum leh pai enkawl thiam tihna a ni ang em? Kum 2026-2027 ah pawh hian revenue surplus cheng vbc. 899.84 nei tura in chhut a ni a, kan neih leh neih loh chu kumtawp lamah a chiang chho ang chu.

Kan leibain punlam a pan chho zel a, kum 2024-2025 ah kan leiba chu cheng vbc. 14,637.72 niin, kum 2025-2026 ah chuan cheng vbc. 16,917 (revise estimate) niin, kum 2026-2027 ah chuan cheng vbc. 19,085 ni tura chhut a ni.

Chief Minister chuan kan leiba pung anga a lan chhan chu loan a pung awm lo,kum 50 hnua rulh tur SASCI an hmuh ṭhat vang a nih thu a sawi. CM sawi danin, SASCI-ah hian state-te inel tir an ni a, a cheṭhain an dawng hnem a, Mizoram an chetṭhat vangin sum hi an hmu ṭha a ni.

SASCI hi loan-ah ro roah chuan loan ṭha tak chu a ni ngei. A pung a awm loh piah lamah tuna Rs 1,000 hi kum 50 hnuah chuan eng tham a ni tawh lo ang. Chuti chung chungin kan puk nasat lutuk chuan kan phur a rih chin a awm lo thei dawn lo. Kan hmanna ram rotling leh hmasawnna a nih loah, tute emaw bank account ti chhahtu mai mai a nih phei a pawi khawpin a rinawm. Tin, SASCI chungchangah hian an sorkar hmaa an thusawi ṭhin avangin beihlet an tawh nasat phah ti ila kan sawisual awm lo e.

Sorkar hnathawk pension hnua an chhuahpui tur pek, DA withdraw, hlawh lak velah erawh sorkar hnathawkte chu term hmasa ai chuan tun term hi nuam an ti zawk deuh chu niin a lang.

Thlai thar leina an dah ta

ZPM auhla ber pakhat chu thlai thar leina tur budget-a dah a ni. Budget ṭum hnih an pharh tawhah thlai thar leina tur hi a hranpa-a dah a ni lo ve ve a, Handholding Scheme hnuaiah an dah tel ṭhin tih erawh an sawi ṭhin.

Tun ṭum budget-ah erawh a hranin thlai thar leina tur dah a ni ta. Tun budget-ah hian Handholding Scheme atan cheng vbc. 350 dah niin, chuta ṭanga cheng vbc. 150 chu thlai thar leina atana dah a ni.

Thlai thar lei hi ZPM auhla ber a nih angin, an sorkar leh dawn leh dawn loh thui taka hriltu tur a ni. He thlai thar lei hi an chetṭhatpui phawt chuan an tan inthlan leh a tinuam ang a, an failed pui erawh chuan inthlan leh a sak ṭalhin a rinawm.

Mizoram kan vannei

Kan hriat ṭheuh angin 15th Finance Commission term tun sorkar kumah liamin, kum 2026-2027 aṭangin 17th Finance Commission rawtna dungzuiin Mizoramin pawisa a dawng dawn a ni.

16th Finance Commission hi Mizoram sum hmuhna hnar lian tak ni ṭhin post devolution revenue deficit grant (PDRDG) a titawp ta a ni. PDRDG hi 15th FC rawtna angin kum 2023-24 ah cheng vbc. 1,474, kum 2024-25 ah chuan cheng vbc. 1,079 leh sorkar kum kal mek (2025-26) ah phei chuan cheng vbc. 586 kan hmu a ni.

PDRDG kan hmuh zat hi a hniam zawngin a kal a, 16th FC hnuaiah phei chuan kan hmu tawh dawn lo. A hniam zawngin kal mah se, Mizoram ang tan chuan la awm zel se duhthusam a ni.

Mizoram kan vanneih em emna erawh 16th Finance Commission chuan central-a chhiah tlingkhawm 0.50% kan chan ṭhin chu 0.564% ah min tisan sak a, a lawmawm tak zet zet a ni. Hei hi kan sum hmuhna hnar lian ber a ni a, kum 2026-2027 budget cheng vbc. 17,469.92 aṭanga central-a chhiah tlingkhawm aṭanga kan chan tura chhut chu cheng vbc. 8,860.08 a ni. A tam tham hle.

16th FC chuan central-a chhiah tlingkhawm insem danah hian state ṭhahnem tak chu an chan ṭhin a tih tlem sak a, hmarchhakah phei chuan Mizoram leh Assam chiah a hniam zawng loin kan kal.

A hniam zawng turin min tihsak ve ngat se chuan kan state hmabak chu a thim hle ang. PDRDG tawp bawk, a hniam zawnga chhiah insemah kan chan tur a tlem bawk a nih chuan, ram hruaitute tan chuan an lu thak lopui hiah hiah a ngai ngei ang.

Kan chan tur tihsanna percentage hi sang viau angin lang lo mah se, central-a chhiah tlingkhawm hi vaibelchhe tel tak meuh meuh a nih avangin, a hma aiin cheng vbc. 1,000 chuangin kumtin kan chan ṭhin tur a tam chho dawn a ni. 16th FC hun chhung, kum 5 chhung chu. Tun ṭum kan budget pawh kum hmasa aiin a pun leh theih phah a, PDRDG bawk kan chhiah chan tur a hniam bawk chu nise, kan budget hi a hniam zawngin a kal ngeiin a rinawm.

Chhiah, tui bill, electric bill a pung dawn lo?

State-in chhiah hrang hranga sum a hmuh, state own tax revenue (SOTR) aṭanga beisei zat chu cheng vbc 1,619.25 a ni a, kum 2025-2026 ah chuan cheng vbc. 1,478.26 a ni a, a punna hi cheng vbc. 140.99 a ni.

Chhiah lut hi a rate pangngai pawhin kumtin a pung chho zel a, chhiah thar lak ni dawn miah lo mah se, cheng vbc. 140.99 te hi chuan kum khat chhung chuan a pun a rinawm. Chhiah thar lak belh ni dawn emaw, chhiah lak mek tisang dawn se chuan hei aia tama a punna tur chhut awm tak a ni.

Tin, tui bill, electric bill, state lottery, ILP guest house thlen man etc aṭanga sum a hmuh state own non tax revenue (SONTR) aṭangin cheng vbc 1,140.50 hmuh tura beisei a ni a, kum 2025-2026 ah chuan 1,138.07 niin, a punna hi a tlem hle. Cheng vbc.2.43 chauh a ni. Chuvangin, sorkarin tui bill leh electric bill hi tihpun a tum lo niin a lang a, tum nise heti zat lek hian a pun lo ang.

SONTR pun dan aṭang hian sorkar hian tui bill leh electric bill tihhniam a tum zawk a ang lek lek a ni. Tipung miah lo mah se, mihring kan pung zel a, khawl tharte a chhuak zel nen, kan tui leh electric hmante hi a pung zel a ni. Connection thar pawh kum khatah eng emaw zawt a awm ṭhin. Chuvangin, cheng vbc. 2.43 a pung chauh tura chhut hi a mak a, an tihniam zawk dawn em ni aw tih a awl.

Kan budget-ah chhut tel duh si loa, a hnuah a tipung leh a nih chuan thuhran nise. Tihpun tum lawk reng si emaw chhiah lak belh tum reng si a, budget-a tarlang ngam si loa, an tipung emaw an lak belh a nih chuan budget langtlang lo tak a tih ngam awm e.

- Malsawmdawngzela Hrahsel