Hmeichhia nge minu

Kan state rorelna inpuiah meuh ‘hmeichhia’ tih chu ‘minu’ tia thlak rawtna a lo lut ta mai a, ngaihtuah ngun vak loh chuan ‘aw’ dual mai tur ni awm takin an sawi thiam a, nimahsela, ngun zawka ngaihtuah ngai thil a ni tlat a, ngawih ral mai mai a rem ta lo a ni. Kan han hriat phata rilrua lo lang hmasa chu, hetiang hi ṭawng kaihhnawih thil a ni a, rorelna inpuia politics thil ang ziazanga khel chi pawh niin a lang lo. A ngaihtuahtu tur chu Language Development Board lam ni awm tak a ni. Chu mai a la ni lo, Mizorama zirna sang ber Mizoram University-ah, Mizo Department a awm a, chu chu ‘Humanity and Language’ department a ni nghe nghe a. Ṭawng chungchang, a hnam pum huap thei thilah chuan, a thawktute kan ring zo lo a nih pawhin, a university nihna tal chu ngaih pawimawh ni ve tal se chuan tih dan mawi leh finthlak zawk a ni maithei a ni. Tuna kan thupui chhawp chhuah hi sawi mai chu harsa lo tak, a chhanna dik leh mi zawng zawng pawmpui erawh neih mai harsa tak a ni. Tun hma leh tun hnai thlengin inhnialna a lo awm tawh ṭhin a, a la awm zel dawn ni pawhin a lang. He inhnialna hian kan ṭawng thlenga a nghawng tel avangin ngunthluk leh chik zawka kan ngaihtuah a ngai a, mi zawng zawng pawm theih tur kan chhawp chhuak thei kher lo a ni thei e, nimahsela, a fiah thei ang bera sawi i han tum dawn teh ang.

Khawvel hnam tam takte angin kan khawtlang nunah hian, chhungkuaa hotu ber chu mipa a ni a, chhungkaw roreltu chu mipa a ni. Pathianin min siam dana tha chak zawk, thahrui leh thil tihnaa rin tlak zawk chu mipa a nih ṭhin avangin chhungkaw rorel tura mipa a awm hi kawng tam takah a ṭha a ni. Mipa awp chhungkua ni lo chu thu pawh a nawi deuh niin a hriat a, hei hi ngaihruatna mai ni lovin, a taka kan hmuh ṭhin a ni bawk. Chhungkaw roreltu leh hotu ber tih vanga lal hrawt ta chiam mipa hi an tam lo vang. Chutiang chu an lo awm a nih pawhin an mihring mihrinna zia a ṭha lo tihna a ni mai a, tu fak mah an hlawh hek lo vang. Chhungkaw khaitu chu mipa an nih reng laiin in chhung khura pawimawh ber chu nu a ni tih kan hai ngai lo, hei hi kan hnam zia a ni a, hman lai aṭanga tun thlenga kan zia a la ni thui hle.

Kan hnam kalphungah hian hmeichhe dinhmun chhiat em emna leh rah behna a awm em tih hi han ngaihtuah ila, sawi tur ting chu kan nei hlawm maithei. Mahse kan pi leh pute chanchin han chhui han chhui hian hmeichhe tihduhdahna leh rah behna hi a awm chiah em? Hmeichhe rah behna leh tihduhdahna nia an sawi ṭhin hi thu belh chian dawl lo a ni fo mai. Ṭawngkauchheh ṭhenkhatah chuan hmeichhe hmuhsitna leh rah behna ni thei mai awm chu a awm ngei a, mahse chu’ng chuan a epah mipa ropui bik lohna sawi tur a nei ve chawk. Entirna ṭhnekhat han la chhuak ila: ‘Hmeichhia leh pal chhia chu thlak theih a ni,’ ‘Hmeichhia leh chakaiin sakhua an nei lo,’ ‘Hmeichhe finin tuikhur râl a kai lo,’ tih ang hi a lan dan maiah chuan hmeichhe rah behna leh hnuaichhiahna ni mai awm angin a lang thei a. Chik zawkin i han en teh ang.

Hmeichhia leh pal chhia chu thlak theih a ni tih hi ṭawngkauchheh lar tak, nupui pasal chungchang sawina a ni a. A chhiat leh a hman tlak loh, a tlawm hrim hrim vanga nupui thlak zut theih tih lam a kawkin a lang lo. Nupa inhamtawng lo na fam chu hnambei lo taka inneih reng ai chuan inṭhen mai a finthlak zawk tih lam ni ngeiin a lang. A ṭawngkauchheh hrim hrim hi chu a ‘chhia’ ngawr ngawr lak vungna thu lam ai chuan a thu hi a ri inrem an hmang remchang mai zawk niin a lang a, a thu hnuhnung zawk pal chhia hian awmzia a nei lemin a lang lo. ‘Dan leh dûn’ tiha dûn tihin awmzia a nei hauh lo va, a ri inrem an vuah mai ang bawk hian. Kan pi leh pute kha an â hauh lo va, ṭawngkauchheh chi hrang hrang han zir chian phei chuan, la zir chhuah zawh loh kan ngahzia kan inhre thei ang. ‘Hmeichhia leh pal chhia chu thlak theih a ni,’ tih ṭawngkam ang chiah hian, ‘Pasal pakhat leh thing phur khat hmuh zawh loh thu awm suh,’ tih ṭawngkam pawh hi a awm ve a, a thingphur khat lam hi mipa sawina ngawr ngawr a ni bik lo tih erawh kan hre tlang ang chu.

Hmeichhia leh chakaiin sakhua an nei lo tih ṭawngkam hi han en leh ta ila. Mizote chhungkaw inkaihhruai danah chuan, chhungkuaa sakhaw hnarkaitu chu pa ber a ni ṭhin a. Mipa fain nupui a neih a, chhungkua a din ve chuan, ama puala sakhua a neih ve theih nan sakung phunin bul a ṭan ṭhin tih kan hria a. A nupui fanau zawngte nen kha sakhua kha an zui za tur a lo ni ta a ni. A tira kan sawi tawh ang khian, kan hnam danah chhungkaw lu chu pa ber a ni a, inneihnaah pawh mipa ina lawi ṭhin kan ni a, chumiin a entir chu, nupaa insiam a, chhungkua din a nih chuan chhungkaw hotu chu pa kha a ni ṭhin tihna a ni. Chuvang chuan, chhungkaw inrelbawlna leh inkaihhruaina lama â hauh lo kan pi leh pute khan, fing takin ṭawngkam an lo chher chhuak a, chu ṭawngkam chu thupek ni lo mah se, inkaihhruaina ṭha inkawhhmuhna a nih kan hai lo vang. Inneihna a awm chuan chhungkaw hotu chu mipa kha a ni a, hmeichhia chu a pasal hnena intulutin, a pasalin sakhua a neih hran ve hunah pawh, châng dang kân lova chhungpuinu a nihna anga a zawm mai kha a ṭha a ni tih chiang taka an tihlanna a ni a. Han ngaih maia inhmuhsitna ni thei awm taka lang si, han zir chiana awmze thûk leh ril tak nei, inhmuhsitna lam tel reng reng lo a nihna hian kan pi leh pute finzia a tilang chiang khawp mai. Chhungkaw inlungrualna leh hnam tih dan phung ṭha tak zawm theih nan, ṭawngkauchheh tlem te hmanga an lo chham chhuah hi inrah behna lam leh hmeichhe dinhmun hniamna lam kawk a ni lo tih kan hre thei ngei ang.

Hmeichhe finin tuikhur râl a kai lo tih hi chu an sawi tam viau tawh. Hna thawh tur chanvo insemna a ni mai a, ramhnuai chin zawngah chuan mipa thu leh hla zawm mai a finthlak zawk tihna a ni ber e. An mawl bik a, an fing lo tihna a kawk pawh a ni lo. Khing a chunga entirna kan han lak chhuah khi chik taka ngaihtuah chuan a lan dan ang ngawt ni lo kawh dang nei thei a ni tih kan hre mai ang a. Kan khawtlang nun, tualzal nun, chhungkaw kalhmang leh in leh ram lama kan inkaihhruaina hi ngaih ang ngawt aiin a bulfûk a ni tih kan ngaihtuah thiam thei ang.

Hmeichhia tih hrim hrim hi a ṭawng lam aṭangin i han chhui ve thung dawn teh ang. Min thlahtuten ‘mipa’ leh ‘hmeichhia’ tia min lo sawi hian chhan a nei ngei ang a, a bulṭhuta a chhan hre thei tawh lo mah ila, a chhan ṭha tawk a awm ngei ang tih hi a rin theih a ni. Kan pi leh pute kha mi mawl an ni tlat lo va. Ṭawng reng reng hi tihna vek a nih avangin kan lo hman ṭhan dan hi kan sawi tum tak sawina/tihna kha a ni mai a, chu chu ṭawng kalhmang ve reng pawh a ni. Mipa tih hian mihringa a pa zawk sawina a ni mai a, hmeichhia hi mihringa a nu zawk sawina a ni mai bawk a. A thliar hranna a ni mai.

Engati nge ‘hmeichhia’ tih ṭawngkam hi ‘minu’ tia thlak kan duh tak, eng nge a chhan ni ang. HMEICHHIA tih hian a chhe lam te, a hniam lam te, a hnuaihnung lam te a kawk em ni. Chutiang bawk chuan MIPA tih hian ropuina a nei bikin a ṭha lam a kawk bik em ni? He zawhna hi ngun taka ngaihtuaha chhan fiah a ngai a ni. Hmeichhia tih ṭawngkam duh lotute hian eng nge an duh loh chhan ni ang a, minu tih hian ropuina a neih belh dawna ngaihna a awm em ni. Thilnung lam reng reng sawina atana a nu leh a pa kan hman ṭhin ang ni lo, anpui pawh nei lova ‘hmeichhia’ tih ṭawngkam kan lo nei hi a danglamin a hlu a ni tih kan ngaihtuah pha lo a ni maithei. Hei hi a hnu lamah sawi zui ila.

Hmei akara a chhia lehnghal tih ṭawngkam hi mipain kan sawi ve ngai em maw ni, a hmeichhia vek hian an sawi a ni mai zawk lo maw? Thlir dan dik lo leh ngaih dan dik lo a nih theihna, kan ṭawng kalhmang aṭangin han sawi ta ila. Kan ṭawng hi a zir miten mono-syllabic language an tih ang chi hi a ni a, chumi awmzia chu, lam khatin awmze hran a neih zel ang hi a kawk a. Ṭawngkam thar emaw, thumal thar emaw kan siam dan hi thumal hran hran rem khawma thumal thar emaw, ṭawngkauchheh thar emaw siam ṭhin kan ni a. Amaherawhchu, heng thumal hrang hrang dah khawma thu thar kan siamah hian a thumal/thu hrang ṭhenkhat, awmze nei miah lo pawh a awm ṭeuh tih erawh hria ila. Heng thumal rem khawma thu thar kan siam hian, kha thumal/thu thar khan a hranin awmzia a lo nei ta a, chu thu inrem khawm chu lak hran vek a, a thumal hrang hrang awmzia aṭanga a thumal pum pui awmzia hrilh fiah tum hi a dik thei lo a ni.

Entirna han siam dawn ta ila: Hmeichhia tih chu phel hrang ila hmei leh chhia a lo ni ta a. Hmei chu a awmzia kan hria a, nupui tak ni lo, mipain nupui ang deuh sia a kawl tihna a ni a. Chhia tih hi a awmzia sawi hran ngai lo a ni bawk a. He thil pahnih awmzia hi rilrua ngaihtuah chungin ‘hmeichhia’ tih chu sawi fiah tum ta ila, thil duhawm lo tak a ni ngei ang. Mahse hmeichhia tih thumal hi amaha ding a ni a, a thumal awm zawng la hranga a mal awmzia aṭanga a thumal pum hrilh fiah tum chu kan ṭawng kalhmangah a dik thei lo a ni. Pasal tih thumal kan nei a, nupaa a mipa zawk sawina a ni. Pa leh sal hi la hrangin, a lak hran hnua a awmzia ve ve aṭang hian a thumal pum hi hrilh fiah tur ni ta se, thil lungawithlak tak a ni dawn lo. Mahse ‘pasal’ tih chu thumal khat a ni mai a, chu chu hmeichhe kawppui, nupaa a mipa zawk sawina a ni mai a, chu bak chu kawhtir tum hram a ngai lovin a lang. Sakawrbakcheh hi a thumal inrem hma chuan, sa-kawr-bak-cheh a ni a, a mal ṭheuh la hrangin hrilh fiah kual dawn ta ila, a thumal pum awmzia a bo vek thei ang.

A nih leh ‘minu’ tih thumal hian hmeichhe dinhmun hi a chawi sang dawrh thei dawn em ni tih hi kan ngaihtuah ngai em? Chawi san ngai khawpin hmeichhe rah behna leh an san vena tur khap beh kan nei em tih te pawh hi ngaihtuah a ngai tel bawk ang. Kan khawtlang nun tluka zalen leh intluk tlanga inenna hi khawvelah a tam lo viau a ni. Hmeichhia tê tê tih ṭawngkam te hi han helh em em tur a awm hran lo, a tlukpui chiahah, ‘mipa pui si’ tih a awm ve leh zel tho. Heng thil hi chu hmeichhiain ti ve suh se tih kan neih hi han thur chhuah nalh nalh tur a vang angreng khawp mai. Chutiang chu a lo awm a nih pawhin anmahni rah behna lam leh dah hniamna lam ni lovin dimdawihna lam a nih zawk mah a rinawm.

Mi ṭhenkhatin minu tih an duhna lam hi i lo ngaihtuah ve thung teh ang. A chhan pakhat chu khita a chunga kan sawi tawh ang khian, ‘hmei akara a chhia’ tih khi a niin a lang a, khimi chungchang khi sawi belh tawh rih lo ila. A dawt lehah chuan, ‘mipa’ a awm chuan a lehlamah ‘minu’ ni tur awm tak a ni tih hi a ni leh a. He ṭangfung hi tlem han sawi belh ila. Mizote hian thil inkawp sawi ṭhin dan kan lo nei a, han sawi ta diat diat ila: pitar-putar, nu-pa, tlangval-nula, pachang-nuchang, pathlawi-nuthlawi tih ang chi hi. A eng mah hi kalhmang fel tak neia hman a awm chuang miah lo mai. Pi leh pu hi eng vanga pi leh pu ni ngawt nge a nih ang. Nu leh pa a awm a, a hnu lama pachang-nuchang tih leh pathlawi-nuthlawi tihah te hian a nu leh pa lam keng lovin nu leh pa zawk kha a keng tih kan hmu ang. Fanu leh fapa-ah hi chuan a nu leh a pa kha a keng tih kan hria a, mahse farnu leh laizawn, nuṭa tih velah hian kalhmang hran a nei leh chuang hauh lo mai. Chuvangin mipa epah hian minu a awm kher tur anga ngaihna hi kan ṭawng hman ṭhin danah chuan awmze nei a ni lem lo tih kan chiang thei ang.

Kan ran vulh ṭhin bik hi han sawi tel zeuh ila. Ui, sial, kel, vawk leh ar bikah hian a note sawi dan bik kan lo nei a, a hnua kan vulh ve leh tak hovah chuan a note sawi dan dang kan nei leh thung. Uite, sete, kelte, vawkte leh arte kan ti a, a dang zawngah chuan an hming bakah ‘note’ kan ti ta bik a. Heng ran hi an sawi dan chuan, uipa-uipui, sepa-sepui, kelpa-kelpui, vawkpa-vawkpui leh arpa-arpui tiin kawnghmang nei takin kan lo hmang a, mahse a pa leh a nu lam sawi lovin ‘pui’ an lo hmang tlat hi eng nge a chhan ni ta ang le. Mahse heng hi chu ran chungchang a ni a, mihring nen chuan khaikhin chi a ni thung lo vang. Mihring bika kan lo sawi dan hian kalhmang zui bik a nei lo tih kan sawi tawh a, tun ataka thil pakhata kalhmang zui tur han zawn leh hi a ṭul ber lem lo niin a lang e.

Inneihna chungchang hi tlem han thai lang ve leh ila. Hmanlai aṭanga kan inneih danah mipain man a khung a, hmeichhia chu mipa inah a lawi ṭhin tih kan hria a. Chu chu kan lo chin dan ve reng a ni. Hmeichhiain ‘man’ an nei hi bungrua anga a hralha inhralhna lam ai chuan chhungkaw pahnih kara inremna tur zakhamna a ang mah zawk. Khawi maw laiah ‘hralh’ tih ṭawngkam lo hmang te chu an lo awm pawh a ni ang, mahse chu chuan a hnam pum huapin, bungrua ang maia hmeichhe hralh ṭhin kan ni tih a kawk hauh lo. Man tih hming hian hralh ṭawngkam kha a keng ve mai a ni. Tun thlenga kan ngaih danah pawh, man inhlan chungin a hralha inhralh lam chu kan rilruah a awm miah lo tih kan hria a, inremna zawk a ni tih hi kan zavaia kan la hman dan reng a ni.

A nihna takah chuan hmeichhiain man bi an lo nei hi mipa lam chawi kân tumna a ni zawk mahin a lang. Mipa pangngai, nupui nei ve duh chuan an nupui man tur an tuak ṭauh ṭauh a ngai ṭhin a, chu chu an rual elna pakhat pawh a ni ve reng a ni. Man hi kan pi leh puten man an lo ti satliah ngawt lo va, man leh mual an lo ti deuh kher ṭhin bawk. Nula hmel ṭha man chhiar to nachang an lo hriate hi asin hmeichhia an dah pawimawhzia lanna chu. Tin, hemi kaihhnawih chiah lo, sawn man chungchang hi han sawi lang ve leh hram ila. Sawn man hi man bi an thliah a, a ram pum titiha kan hman lai khan sepui a ni a, tangka an chelek hnuah sepui hu cheng 40/- a ni leh a, a hun lai ngaihtuah chuan thil namai a ni lo. Tun thlenga he sawn man zat kan la thlak danglam lo hi erawh chu kan dan siamtute thiam loh tak pawh a ni ve ang chu. Heng te hi ram rorelna inpuia chai chi zawk chu a ni. A tangka lo hian, a sepui azawngin inṭhing ila a ziazang deuh maithei e.

Kan hnam hrim hrim hian hmeichhiate hi kan dah pawimawhin kan duhsak a ni tih hi kawng tam takah a lang a, entirna pakhat lek han sawi ta ila: Incheina leh thuam chungchangah hian engati nge mipa thuam leh silhfen hi eng teh vak a awm loh laia hmeichhe thuam leh silhfen hi heti taka a chi a tam a, a mawi leh a nalh ṭha ṭha an inbela an silh si tih hian a tichiang viauvin a lang. Mipa incheina, bengbeh te, ṭhi te, kawrchei te thlenga hmeichhe incheinaah a kal zawh tak avang hian mipaten hmeichhia an ngaih pawimawhna leh an duhsakna chu a chiang tawk hle.

Kan khawtlang nun leh chhungkua bakah mipui vantlang inkaihhruainaa inrah behna awm pawh ni si lo, hmeichhia hmusit leh tiduhdah a, hma lam an pan vena tur dan char tlat pawh awm si lo va, hniam zawk leh rah beh nia inhriat tlatna rilru hi kalsan zawk ila, kan ṭawng hi a nihna ang hian hmang ila a pawina a awm hauh lo tih hi kan thutlukna ber chu ni tain a lang. Chuvangin ‘hmeichhia’ tih ṭawngkam hian kan hmeichhiate dah hniamna leh rah behna lam a kawh lohva, ‘minu’ tihin an dinhmun thlak danglam ta dawrh tura ngaite ngaih dan hi awmze nei lo a nih bawk si chuan, hmanlai aṭanga kan lo hman ṭhan tawh hmeichhia tih ṭawngkam, anpui pawh nei lova danglam bik tak leh mawi taka kan lo hman ṭhin hi a nihna ang hian la kal zel se, kan hnam hian a kal sual phahin a chhiat phah lem lovin a rinawm e.

- Lalsangzuala,
Mizo Department, MZU