Written by
- Prof. Lalrinawmi Ralte

Minu hi hmeichhe hming atan chuan a mawi zawk lo maw!

February 27, 2026 kan state Assembly session a Pu Ngunlianchunga, MLA, Lawngtlai West-in private resolution a put luh, “Mizo ten Hmeichhia tia kan koh ṭhinna hi Minu tia thlak ni rawh se” a lawmawm hle mai. Sawihona pawh a ngaihnawmin a vengvar thlak hrim hrim a. He resolution hi hnawl ni mah se Zoram tan, Zofate tan leh Zonu zawng zawng tan chuan mellung pawimawh tak, chhinchhiah tlak leh hmachhawp a ni ngei dawnin a lang a, a pu luttu Pu Ngunliana chungah lawmthu ka sawi e.

Inhnial theih tak a ni a, ngaihdan a phir thei a, ṭul ti lo leh a ṭul ti te kan awm ang a, hmeichhia tih aia minu hmang pawh ni ila hmasawnna a thlen lo ang tihte an awm ang. A pawimawhna tlem han tarlang ila:

1. A pawimawhna hriat (Awareness on gender issues)

Mizo tawng hi a hausa a, minu sawina hi a awm nual a, chung zingah chuan lanu, ngote, nula chu, chu Mizote tan chuan hun chhinchhiahtlak, mellung pawimawh tak a ni awm e. Mizo ten ṭawngkauchheh kan hmanna pakhat a bikin ‘hmeichhia’ tih hian rilru a tibuai a. Hei hi Lusei ṭawng emaw ni le, heti taka ngheta kan hman tak mai chu. Tunah tak phei chuan a thawia hman pawh ni tawh lo in, inkohna, dinhmun atante kan hmang ta a. He a pawimawhna hriat a nih loh chuan kan ṭawngkam hman danin a zui zel a, ṭhenkhat tan chuan Committee ni khuaa minu a chair ngei tum pawhin Pi Chairman kan la ti a, a pawimawhna (gender awareness, misuse of language) kan hriat loh miau chuan tihngaihna a awm der lo.

Nimin khan House-ah ngei a changtu Minister Pi Lalrinpuii pawh khan meeting ka chair pawhin mi ṭhenkhat chuan Pi Chairman min la ti fo tihte a sawi lang a. Khawvel kan thlir pha tawh a, khawvel rorelna sang ber ber UNO committee peng tam tak chu minu chair na a ni a, an address dan te hi thlir thleng ila, i inzir zel ang u.

2. Pi Pu aṭanga ṭawng kauchheh

Kan pipute atanga tawngkauchheh tam tak tihlan tur a awm a, chung zingah chuan entirna tlem han tilang ila: Fanu/fapa, ka nu/ka pa, unaunu/unaupa, nuhrawn/pahrawn, tunu/tupa, monu/mopa, ṭhiannu/ṭhianpa, vahnu/vahpa chutiang zelin.

3. Mizo ten Thufing (Proverbs) ṭhenkhatin an lo tih mekte chu – hnam â ber pawl kan ni, kan thufingte chu a va fing lo ve

a) Hmeichhe thu thu ni suh, chakai sa sa ni suh.

Hmeichhe thu thu ni suh han tihte hi Brig. Ngurliana Sailo chuan an sawi chhan nia a sawi chu vawk talh chungchang a ni a. Vawk hi Nu vulh a ni a, mahse a talh chungchanga roreltu chu Pa a ni thung a. A intih pa hun loh em mai, mahni thawh hah pawh ni lova rorel chak thlak deuh lo maw.

Chutiangin, Chakai leh hmeichhia khaikhinna hi kawng 3 lai a awm a, (1) Chakai hian thisen a nei lo an ti a, chuvang chuan thisen nei ngei sa dang a tluk lo an ti a. Rannung tawh phawt thisen nei lo an awmzia pawh hre pha lo finna chu a tawi tak tak awm mang e. (2) Chakai zawng zawng hian pawnfen an feng vek a, a pawnfen chu a taksa lai takah a awm a. Ṭhenkhat chuan a pawnfen aṭangin chakai nu leh chakai pa an thliar hrang a, a pawnfen hlai zawk hi chakai nu an ti a, a te zawk hi chakai pa an ti. Chakai ṭangphela a kawmkawraw lian lian leh thau tui tak hi pawnfen hlai a ni a, chu chu pa ho hian chaw ei nikhuaah an thlang hmasa a, a pawnfen te a pa ni ngeia an ngaih chu a hnukhawiah an dah leh daih lawi si.

Kan mipa te thlir dan hi a mumal lo khawp mai. (3) Chakai bawp hian a cheh tawh chu a thlah duh lo, khawpui rik dur dur thlengin a chelh tlat (tenacity) an ti a. Chu a chakna lai, tumruh, rinawm leh chak a nih lai chu kan koh dan hmeichhia nunah chuan an bel leh duh lawi si lo. Chiangnial lo, mumal lo, duh duh dana awmna a ni ber mai, a ho tlat.

b) Hmeichhia leh palchhia thlak theih.

Heti a nih chuan kan hmeichhiate chu palchhia ang chauhin a ni maw kan lo ngaih ṭhin. Pal chuan a hung chhunga thlai te a humhim ṭhin a, ran ten an thlai an pet sak loh nana palhung tihte pawh lo ti ṭhin kan ni a. Pal a chhiat tawh chuan an thawm ṭha ṭhin ngai e. Chutiang pal thawm ṭhat ngai, a hlui chak tawh lo chu paiha a thara thawm ṭhat tur ang a lo ni a ni maw!

c) Hmeichhe finin tuikhur ral a kai lo.

A kai a ni ang chu hetia an sawi theih chuan. Mizo ten thurochhiah ṭha deuh mai kan neih chu ‘Wisdom Tradition’ a ni a, chu ‘Finna Thurochhiah’ chu tehna pahnih a awm a, chungte chu – Tidamtu Zawlneinu leh Thurawn petu Pitarte te an ni. Zawlneinu chuan natna te a hre thei a, Mipa Puithiam ten damna atan thisen an phut laiin Zawlneinu chuan thlai, anhnah leh hniam leh thing zung aṭangtein damna a pe ṭhin. Chutiangin, kan Mizo thawn thuah Pitar te hi nu fing, an finna chu midang, chanhai leh hnuaichhiah zawkte dawm kân nan an hmang ṭhin. Liandovate unau thawnthu aṭangtein kan hre thei a. Mak deuh mai chu Putar te hi finga hriat an ni ngai lo a, Pitar erawh chu fing a ngaih an ni. Chuvangin, Mizote Wisdom Tradition chu minu-pitarte an ni. An fin chuan tuikhur ral a kai avangin an mahni dah hniam nan hetiang ṭawngkam te hi an chhak chhuak ve mai mai ni tur a ni.

d) Hmeichhe vau loh leh vau vau loh chu an pawng tual tual.

Hei zet chu a lutuk deuh ka va ti em. Mizo lo neih danin hlo thlawh a ni ṭhin a, lo a hnim chu thlawh a nih loh chuan an ṭhang duang tual tual a, a har tual tual angin hmeichhia chu khuahkhirh loh chuan an pawng tual tual tihna ni berin a lang.

4. Minu hmangtu hmasate, mi thiam ṭhenkhatte

a) Pu Buchhawna chuan a chanchinbu Thawvenna ah khan minu hi a hmang char char a, hetih lai hian tumahin an sawisel lo, a dik zawk avangin. Hmeichhia tih ṭawngkam hi a dik lo a ti tlat a.

b) Pu Ch Aikima, Aizawl pa lar khan a thian thenkhatte punin Bazar hmumnah te aurinna hmangin, “Tumahin hmeichhia tih ṭawngkam hmang tawh suh u, minu tih hman tawh zawk tur a ni e,” tiin nasa takin Minu tan a campaign a. Vanglaini chanchinbuahte pawh a chhuah ṭhin a ni.

c) Brig. Sapliana, Salvation Officer pawhin Minu hi ṭawngkam dik zawk a ni tiin a hmang tlat a, a thusawinaah pawh a hmang ṭhin a, chu tih rualin ‘hmeichhia’ tih chu a hmang duh miah lo.

d) Upa Saibela, Republic veng khan minu hmang ila, hmeichhia ai chuan syllable a nei tlem a, hmun a awh tlem a, a mawi ka ti zawk hrim hrim, a ti ṭhin a.

5. Public Foruma kan ṭawngkamin a nghawng te

a) UNO – khawvel rorelna sang berah chuan Chairperson, Chairwoman, Madam Chair.

Mizoramah pawl awm tawh zawng zawng chuan Chairman an ti vek a, chutah hmeichhe ho bo lo, hei vang hi a ni ngei ang, ṭawngkama kan hmasawn theih loh.

b) Kum 1992 khan Bangalore-ah chuan Bangalore Mizo Minu Pawl (BMMP) a lo ding daih tawh, Pi Zomuani, Pi Rothangpuii (w/o H.T. Sangliana, IPS), Pi Rintei (w/o Rin Sanga, IAS), Pi Saibuangi, Pi Mawitei (w/o R.L. Rinawma, IRS), Pi Muantei (w/o Lalrokhuma Pachuau, IPS), Pi R.L. Hnuni, te leh nu dang tam tak ten an din a.

Kum 1994 aṭangin Dr. Lalrinawmi Ralte te leh Pi Lalrinpuii (tuna kan Cabinet Minister) leh nu dang tam takin an chhunzawm zel a, chanchinbu MINU AW te an chhuah a, Calendar te an siam bawk a. Nu ho chuan an hming chu an hlimpui a, pa ho pawhin an hlimpui phian thu te kan dawng a.

c) Kum 1994 khan Minu theologian te hi he lamah chuan hma an lo hruai hle mai. Kum 1994 te khan Hmeichhia/Minu seminar te an lo nei daih tawh a. Dr. Lalrinawmi Ralte chu resource person a ni a, Pi Zomuani chu Chairperson a ni a. Kal dangte zingah chuan Pi Lalrinkimi, Nl. Vanlalsawmi, Dr T. Vanlaltlani te, Pi P.C. Laltlani, Dr Lalnghakthuami, Dr Lalrindiki Ralte te leh mi dang tam tak te bakah Kohhran Hmeichhia aiawh mi eng emaw zat te chuan he seminar hun hlimawm tak an hmang a. Chung zinga chhinchhiah tlak tak mai chu Pi Lalsangzuali Sailo phei chuan, “Hmeichhiain ka lo kala minuin ka hawng dawn a nih hi,” a ti hial a.

d) Kum 1994 khan MAL in Book of the Year a pek ‘Kum 100 Kristian Zofate Hmabak’ tih buah Bangalore Mizo Christian Fellowship khan hmeichhia aiah minu an hmang a, a chhiartu apiang te kan lawm viau anih kha.

e) Kum 100 chuang kan kalpui a, a hmeichhia te vek hi a ngaihna hre lo, a pawimawhna man lo, a tulna hre lo leh a dotu an tam viau ang. Tunlai tawng takah ‘awareness’ an nei si lo a, a minu berin hming mawi an duh loh chuan hmasawn a har khawp ang. Sorkar hian i pui ang u. CM-in, Hmeichhia ten hnam dang pasal an neih chuan an Mizona a bo a ti mai kha kan Dan passed kha a ni chiah emaw ni le. I hawi zau ang u. In tei têt ai chuan intei lian zawk ang u, kan ṭhenawm Naga te anga rilru zau tak kan neih a hun ta.

f) Kan Home Minister chhuanvawr Pu K.Sapdanga khan Feb 24, 2026 a Pu Clement Lalhmingthanga’n Home Minister zawhna MCS posting criteria a zawhna a chhannaah khan ‘the right man at the right post’ tih hi a ni e, tiin a chhang a. MCS zingah nu, nula an awm nual a, a mipatna hi a dah chungnung deuh lo maw! Sap ṭawng a hman rau rau chuan, ‘the right person at the right post’ tih ni zawk se.

g) Opposition leader Pu Lalchhandama Ralte, MLA Tuivawlin ram leh hnamin hma a sawn zel lai hian kan ṭawngkam pawhin hmasawn se, member ṭhenkhatin kan la lap deuh pawi a ti a.

6. Minu Hla, Phuahtu Liandala, 1947

1. An chawi sual e pi pu lungmawlin,

Sakhming dik lovin khua rei a leng,

Hring nun chhawng hlei sangsarih chhung'n,

Dawn thui zel teh, a riang lu em e,

Khua rei eng chen nge leng leh tak ang maw? (v-2)

2. A tu anka kher nge lo ni le?

Hmei akara "chhia" tih leh zel chu,

A ngaih luat thinlai nuarin nge ni,

A tiduhdah hmusit diriam zawk,

A bulah hrui ang chhui har tawh si. (v-2)

3. Zawt zel ila vanhnuai leng zawngte,

Zo lungmawl iang awm ve tak ang maw?

Enchimloh chun leh bung dawntuaii,

Mi U nun mawi zaleng tleitirte,

"Hmei" "chhia" tih vek zawng a na lua e.(v-2)

4. Zai an zap a chun thinlai riangin,

A hmachhuan hraichawi nun thar lengte,

Parmawi hlana sakhming chhia chhilh nan,

Turnipui leh chhawrthla chhuah chhung hian,

Cheng ve tawh ang hmiang a sakhming tha. (v-2)

5. Sakhming tha kan chawi a rem lawm ni?

Zai tuah thiam lengrual lo tho ve se;

Sathang mah sanu sapa awmin,

Mi-ah minu mipa hming awm lo,

Dawnkim thinlai a tina leh thin. (v-2)

6. Serkhua khamin awmzai rel ang hmiang,

Nun thar leng leh za tam val rualten;

Hual rawh se chu leh chen sakhming riang,

A hming dik chu khua tuah sa "MINU"

Tial tin thaikawiah chuang kim rawh se. (v-2)

7. Chindwin raltiang zo lura lengte,

Kan hnampui chambang Lusite chuan,

Mepa, mesi an tih chu kei nin,

Mipa, hmeichhia tiin kan lam ta,

A bulah thu i chhui tan leh ang u. (v-2)

Kan thupui hi huatthuah la lovin, academic takte, intellectual takte a ngaihtuah a, tawngkam tihhausakna kawng te, an koha te ngei minu te hian an mahni kohna tur hming an thlang ve angah te ngai ila, entirnan Thangliani chuan Thangte tiin min ko rawh u, ti ta se, keini chuan Thangte kan ti ve mai kha a mawi em em a, chutiang deuh chuan I ngaihtuah tel ang u.

- Prof. Lalrinawmi Ralte