Mizo ṭawnga thu ziah hi

A thupui aṭang khi chuan ṭawng lama mithiam tak ka nih ve duh hmel ti r'u. A teuh lo nasa mai si a. Khawvel mihring dangte ṭawng hi pakhat mah ka thiam lo. Ka thiam chhun Mizo ṭawng pawh hi han ziah dawn meuh chuan ka buai em em tho ṭhin a ni. Mahse, Mizo ṭawng chungchanga mi dangte ziah dan leh sawi dan lo sawisel fo leh, a dik zawk leh dik lo zawk lo sawi ṭhin leh ziak ṭhintu an tam ṭhin em avang hian, eng emaw ngaihdan chhete ka lo neih ve ṭhin hi hman aṭang tawh khan sawi ve hi ka lo chak ve tlat tawh ṭhin si a. Tunah hian ka rilrua thil awm zinga tlem te chauh ka'n sawi ve ang e.

Mizo ṭawnga thu ka han ziah dawn reng reng hian tímna leh inthlahrunna ka nei ṭhin. A chhan chu, Mizo ṭawng thiam fal chungchuang, eng dikri ri emaw nei zir sang tak tak leh, grammarian an ti emaw nite ho khan an lo hmu ang a, an pawi ka sawi loh vek leh, min lo nuihzat viau ang tih ka hlauh ṭhin vang a ni.

Hmanlai, zir sang tak tak leh grammarian an awm tih pawh kan hriat lutuk hma, Mizote'n ziak leh chhiar kan thiam ṭawk ṭawk laite khan, a grammar leh mar loh lam dawn lo khan lunglenthute kha kan lo inthawn a, a lo chhiartu lahin a grammar leh mar loh lam hre bik hek lo ni tur a ni, a ziaktu thu ziah chu fiah takin a lo hrethiam ve em em zel tho a, a lo ṭahpui thei hialte kha a ni a. A ziaktu kha Mizo a nih avang leh a lo chhiartu kha Mizo ṭawng thiam, Mizo tho a nih vang a ni ngei ang. Hmangaih biahthute kha thlum em emin an ziak thei tho a, a lo chhiartu lahin hrethiam em emin hlim leh lawm em emin a lo fawp vawng vawng thei tho kha a ni a. Ṭhenna biahthute lah chu an hrethiam leh lutuk a, an lo ṭahpui hawm hawm ṭhin kha a ni si a. Thinur thute, rorelna thute, leiba ṭhinna thute kha a grammar takin ka ziak dik em, dik lo em tih lam ngaihtuah miah lo khan kan lo ziak tawh ṭhin kha a ni a. A chhiar tur leh a hre tur kha chuan a awmzia kha an lo hre thei vek tho a, a hna thawh tur ang kha chu a thawk zel tho ṭhin kha a ni si a. Mithiam leh grammarian-te rawn miah loh khan thawnthute kha an lo ziak a, grammar takin ka chhiar em, tih lam ngaihtuah lek lo khan tui ti tak leh ngaihnawm ti em em khan kan lo chhiar thei tho ṭhin kha a ni si a. Kan lo â viau nge ni ang a, Mizo ṭawnga ziak hi chu Mizo ṭawng chhiar thiam bawkin kan chhiar hian kan lo hrethiam mai emaw ni zawk dawn le?

Hnam dang tan leh hnam dang ṭawng nena khaikhin rem kual tum vel chunga chhiar tum erawh chuan, Mizo ṭawng chu ziah dik thiam leh chhiar dik thiam erawh chu a har viau maithei bawk. Keini'n kan hnam Mizo ṭawng a nih avanga thlamuang taka kan lo ziah leh kan lo chhiar ve mai ṭhin kha, thiamna sang zawk leh hnam dang ṭawnga tehna leh hrilhfiahnate a lo awm vek tih kan lo hre ve der si lo va, zak lo takin kan lo ṭawngin kan lo ziak ve mai mai ṭhin niawm tak a ni. A grammar, a systematic, a scientific, a technical, linguistic, philosophy, reductionism morphology, morphene, phrase tihte kha a lo awm vek chu niin. Keini'n eng nge kan sawi tih pawh kan hriat loh, kan rilrua lo awm eng emaw kan han phuhchhuah ve maite kha, 'coined word' a lo ni daih mai a. Acquired knowledge leh ledge lo pawh hre lovin kan duh duh kan fawmkhawm thul. Hetiang hian hnam dang ṭawngin kan thuziahte hi an lo teh thlip thlep ang tih reng kan hre si lo. An lo tehna niawm tak, metric standard tihte pawh kha an sawiin ka hria.

Chuvangin, heng mithiamhoin grammer tak maia dik thlapa an thuziak chu a ngaihnawmin a lunglenthlak duh bik awm, chhiar a nuam bik awm, a ropuiin a hlu bik awm, a hlauhawmin thil a ti thei bik awm te ka lo ti ṭhin a ni.

Chuvangin, tun hnua Mizo ṭawng thiam an lo tam tak hnu leh, tehna hrang hranga an lo teh thin tak hnu hi chuan, kei chuan Mizo ṭawnga thil ka ziah dawn hian buaithlak ka lo tih phah zo ta vek zawk a ni. Ka ziah chin ṭhan dante pawh a changin ka tidanglam a, a changin, 'heti hian ti ila, a dik an ti zawk ang a' ka ti thul. Thu ziah pawh min tichi-riin min tiṭuanfum lehzual zo ta vek a nih hi.

Amaherawhchu, mi dangte aṭanga ziah dan leh sawi dan, a dik zawk leh ṭha zawk, mawi zawk tur erawh chu theihtawpa zawng zel chunga inzir chho zel tur kan ni tih erawh chu ka hai bik lo. Tin, mite'n kan thuziak leh kan sawi tum fiah taka an hriat theih nan leh nuam taka an chhiar theih nan chuan, kan thil sawi tum dik tak chu Mizo ṭawnga kan sawi dan tluangtlam pangngai leh Mizo ṭawnga kan titi dan pangngai ang chiah hian ziak mai ila, a fiah duh ber ka ti a. Tin, kan rilrua sawichhuah kan tum dan, kan rilrua a thawh dan dik tak, keima ṭawngkam hman dan style dik tak bawk tho khan ziak mai bawk ila, a ṭha mai a, kan sawi tum dan a fiah duh ber ka ti bawk a ni. Amaherawhchu, ṭawngkam mawilo tak leh ziah dan dik lote hi chu ka phak tawkin ka inzir ve zel tho a ni.

Mithiamten ṭawng hi thil nung a ni a, a che reng a ni, an tihte, ṭawng thi a awm a, ṭawng thar a awm reng bawk, tihte, ṭawngkam hman dan thar a piang reng bawk tihte hi ka pawm thlap a ni. Chuvangin, ṭawng chungchang sawiselna an ziah nazawng leh TV lama an sawiselna nazawng pawh hian awmzia nei tehchiamin ka ring vak ṭhin lo. Ṭawngkam mawi leh mawi lo, hawihhawm leh hawihhawm lo hman chungchang inzirtir erawh chu thuhran ni se.

Ṭawng hi che reng leh piang reng, danglam reng a ni tih hi a chiang khawp mai. Hmana kan hman dan ang chiah ni lova thil sawi dan dang deuh hret lo chhuak ṭhinte pawh hi, tute mahin, 'hetiang hian hman tawh tur a ni e' ti miah lo mah se, engtik laiin nge kan rilruah a fiah tih pawh hriat loh hlanin, kan hnam zawng zawng chuan kan lo hmang mai a, a sawituin a sawi tum dan a fiah phah a, a lo ngaihthlatu lahin a sawitu sawi tum dan chu a thinlungah a lo fiah nghal em em zel ṭhin chu a nih hi. Chuvangin, ṭawngkam hman dan chungchanga insawisel fo pawh hi a sawt thei tehchiam lo a nih hi.

Thil pahnih khat lek sawi belh duh ka neih ve chu kan buaina ber ziah zawm leh zawm loh chungchang hi a ni. Ṭawngkam awmze nei hlawm khat, mahse, thumal pakhat aia tam, lam khat aia tam ni si ho ṭhenkhat hi chu ziak zawm mai ila ṭhain ka hria a ni. Entir nan - Khawtin, vengtin, vengdang, vengchhak, vengthlang, chhungtin, mitin, mimal, midang, mimawl, mifing, mithiam, mithiamlo, hmelchhia, hmelṭha, mawizia, mawilo, awmzia, awmdan, tihdan, tihzia, ṭhalo, thumal, tlathla, chhukthla, kalchhuak, kalchho, ngaihawm, ngaihawmlo, nilo, diklo, lawmlo, peihlo, hlimlo, zirsang, zirsanglo, zoṭawng, vaiṭawng, sapṭawng leh a dang tam tak a awm.

Tin, 'ti' leh 'tih' hi a dawta thu nen kan ziak zawm deuh vek hi chu a dik vek loin ka hre bawk a ni. A dawta thu awm azirin, kan thu sawi tum azirin, kan sawi dan azir leh a thu azirin ziah zawm lohva a dik zawk hun, a mawi zawk hun leh chhiar a nawm zawk hun hi thu ṭhenkhatah hi chuan a awmin ka hria a ni. Tin, sentence tawpa 'a' leh 'e' awm zawng zawng pawh hi ziah zawm hun leh zawm loh hun awmin ka hre bawk.

Amaherawhchu, kan ṭawng hi a danglam avang leh, thumal spell inang reng pawh kan sawi rik tum dan leh, a thu awmdan leh a thu awmzia azir zela a thluk a danglam ṭhin avanga awmze hran a neih ṭhin avang hian, thumal spell inang reng pawh hi ziah zawm hun leh zawm loh hun hi Mizo ṭawngah hian a awmin ka hre bawk a ni. Chuvangin, Mizo ṭawng hi chu hnam dang ṭawng aṭang leh a grammar zawng ang thlap thlapa lo teh dik thlip thlep hleihtheih pawh niin kei chuan ka hre lo a ni.

Aw le, engmah ni lo mah ila, rilrua vei leh sawi duh leh sawi chak chu ka nei ve ṭeuh naa, keia sawi hian awmzia a neih phak tak tak dawn chuan loh avangin duh tawk mai ila. Ka thu lo ziah ve tawhte leh tuna ka ziah ngei pawh hi a chiri ṭhin hle ang tih ka hria e. A chhan chu, ka hriat tlem bakah tih sual leh sawisel ka hlauh ṭhin lutuk vang a ni bawk a ni. Mahse, mi dangte aṭanga inzir chung zelin, uluk taka ngaihtuah chung zela keima'n ṭha zawk leh dik zawk nia ka hriat chu tih zel erawh chu ka tum tho ang. Editor-ten dik lo an lo tih leh an duh leh an lo siamṭha ve leh mai a ni ang chu.

Aw le, mithiamte pawh khan in zirsanna, in thiamna leh in hriatnate kha ui lovin min han hrilh zel ula, in thil sawite hi hmasawn nan hman zel kan lo tum ang e. Amaherawhchu, Mizo ṭawng hi chu a technical zawng, a system zawng, a grammer zawnng emaw, a hnam dang ṭawng leh hnam dang ṭawng dan nena khaikhin leh lo teh kual buai lovin, a Mizo rilrua a thawh dan leh, Mizo thinlung leh a Mizo ṭawng, Mizo titina ṭawngkam pangngai ngei nen hian lo teh ṭhin ni se a ṭha lo'ng maw, ka'n ti deuh a ni e. Tin, a zirsang ve lo leh hre ve lote thuziakte hi in lo tehna aṭanga tling zo lo pawh ni se, hnuaichhiah tak leh deusawh tak chuan min hrilh lo hram ang che u aw.

Britain leh US-ah ngei pawh an mithiamte'n grammar hi inhnial nan an lo hman tawh thu leh, thawkkhat lai khan kum eng emaw zat, kum 25 lai sikul zirlai aṭangin an lo hnawl tawh tih thute pawh nangmahni ngeiin min lo hrilh tawh kha. A grammar takin lo tih vel hian thu ziak a tibuai mai mai an ti ve pawh a ni maithei asin. Keini pawhin in thiamna hmang lehṭawng dang tehna hmanga mi thuziak in han sawi tak tak hi chuan, a awmzia pawh hi kan hre seng thei tak tak bik vak hleinem. Mahse, kan hriatthiam lai lai chu beng tivar atan ṭha kan lo tiin lo zawm ve ngei pawh kan tum tho e.

Heng thute hi inhnial nana sawi ka ni lo va, ka rilrua eng eng emaw lo awm ve si chu ka phak tawkin ka han inphuhchhuak thawl ve mai mai a nih hi. Mahse, tute emawin an zirsànna, an thiamna leh an hriat tamna tihlanna remchang tia inhnialna an rawn chawkchhuak ta ṭalh a nih pawhin, kei chuan ka chhang dawn chuang lo va, ka chhang thiam bawk lo vang. Mahse, hei erawh ka hria - Mithiam leh zirsángte, grammarian-te chauh thu ziah phal a ni tih dan kan ramah a lo awm lo hlauh hi vannei ka inti a ni. Tichuan, hnam tin hi awmze nei hrang vekin Pathianinin min siam tih hi ka chhanna leh ka ṭanchhan kumkhua tur chu a ni e.

- K. Hmingthankaia