Written by
- Dr. K. Remruatfela
Chamber of Liberty

ZPM sawrkara zirna kalphung thar tur kha!

Mizorama zirna hnukpui, Mizoram Board of School Education (MBSE) in kumin aṭang chuan Matric result buah Top 10 result leh pass division tarlan a nih tawh loh tur thu leh, mahni mark hmuh zat hre duh chuan MBSE website kaltlanga en mai tur a nih thu an rawn puan kha ka lo ngaithla ve a. Chumi hnu lawkah zirlai pawl ṭhenkhatte'n he zirna kalphung thar hi an duh loh thu leh sût tura sawrkar an ngen thu ka lo hmu leh a. Hemi chungchang hi tun hma aṭanga ka lo vei ve em em tawh ṭhin a nih avangin ka ngaihdan dik tak ka rawn puang chhuak ve ang e.

Zirna kan tih hi a sapṭawng tak chuan ‘Education’ tih a ni a. Chu chu Greek ṭawng aṭanga lakchhawn ni lehin a awmzia dik tak chu thiamna leh finna zirtirna tih a ni. A thil tum chu zirtute hnena mahni intodelh a, ram leh hnam tana hmasawnna neia hmang dik turin ngaihtuah thiamna te, hmangchang hriatna te, mahni inthununna te, mi hmantlak nihtirte hi a ni kan ti thei ang. Zirlai tam tak chu lehkhathiam thei tak takte an ni a. Mahse, ram leh hnam tana mi ṭangkai leh chhawrtlak an ni leh dèr si lo va. Mahni ṭanghma chiah an hai a, ṭhenkhatin an nun hloh nan te an hmang ṭhin a, a pawi khawp mai.

Tunlai khawvel competition sang tawh takah hian thil chhinchhiah theih ringawt emaw, by-heart chak ringawt emaw hriatna (knowledge) neih ṭhat ringawt emaw hi hlawhtlin nan leh he khawvel 'Survival of the fittest' dinhmunah hian damkhawchhuah nan a tawk tawh lo va. Thu leh hla thiam hmingthang Longfellow-a'n 'He khawvelah hian pa dar ben mai nih tum lovin pa biakrawn nih tum zawk ang che' a lo tih angin mi dangte khum tur chuan suangtuahna ril leh thuk (Creative idea or Rational thinking) hi kan neih a ṭul tak meuh meuh a ni. Chu chu zirna kalphung ṭha chauhin min pe thei a ni.

Result ṭha neih duh vang chauha hrethiam chiang mang hlei lova pawngpaw by-heart vak vak ṭhin hian, zirna rûn piah lama mahni inhai kaw thei turin a pui dawn reng reng lo va. Kan result ṭha tak takte kha min la tizaktu a la ni zawk palh ang tih pawh a hlauhawm hle. Kan zirna kalphung a fuh tawh loh laklawh avangin zirlai tam tak chuan mahnia thudik haichhuah hranpa pawh tum lem lovin, kan text book-a awm ang ang leh kan zirtirtute zirtir dan ang ang hi thudik pumhlumah kan ngai mai ṭhin a. Keimahni ina a dik nia kan hriatchian ngei thil pawh kan din tlangpui ngam lo fo ṭhin. Hei hi a pawi tak zet a ni.

British Novelist ropui, Virginia Wolf chuan, thil dang zawng aia ngaihtuahna thuk leh ril (critical thinking) in ram hmel a sawi danglam theih zawk zia chu, "Odd how the creative power at once brings the whole universe to order," tiin a lo sawi a. A ni lah tak a, suangtuahna ril nei mi tluka kan Zoramin a mamawh tu mah an awm lo. He ngaihtuahna ril zempui 'Creativity' tih hi Latin ṭawng 'Creatio' tih aṭanga lakchhawn a ni a, a awmzia tak chu 'thil satliah emaw, suangtuahna satliah mai mai hmanga thil tih ni lo va, suangtuahna ṭha leh dangdai, ril leh thuk, thinlung chhungril ber ngaihtuahna aṭanga chhuak ngeia thil duanchhuah ti ila' a sual lutuk ka ring lo e. Chu chu zirna kalphung ṭha chauhin min pe thei a ni tih kan hriat chian a pawimawh hle.

Ram changkang leh fing zawk apiangte'n he suangtuahna ril 'creativity' pawimawhzia hi hriain an ngai pawimawh a. Zirlaibuahte pawh zirlaite 'Creativity' ti chak tur zawngin zawhna an siam hram hram ṭhin a ni. Tuna kan education kalphung hi chuan kan Indian puite el tur leh competition sang han hmachhawn tak tak tur chuan min ṭanpui zo tawh lo chu a ni deuh ber a. Hemi kawng thuah chuan min awptu hmasa British sawrkar hi ka dem deuh ber ṭhin. A chhan chu anni anga hmasawn tak tak tura min duh loh avangin tun hma pawha an lo kalpui tawh ṭhin, a ṭhat lohzia an hriat hnua an lo bansan daih tawh 'Learning by rote' system-in hmathar min lakpui a. Chu'ng chu hun rei tak thlak danglam lovin kan lo hmang ta reng mai a, kan lo harhchhuah tlai mang e tih mai te pawh a awl.

University kan rah ve lai khan kan exam system kha dangdai thei khawp a. Subject pakhat exam hun atan khan nileng deuhthaw hun min pe ṭhin a. Duh duh lehkhabu ken luh phal a ni a. Duh leh exam laiin skype (kha tih hunlai kha chuan skype kan la ti deuh kher ṭhin a. Fela) te hman phal niin coffee in tura exam hall pawna in-relax te kha phal a ni bawk a. Zawhna pakhat ka la hriat reng chu – ‘Modi sawrkar tharin Foreign Direct Investment lam a uar thar ta viau hi India ramin hma a sawn phah i ring nge ring lo, i ring emaw ring lo emaw, a chhan word 5000 pel lovin han sawifiah la’ tih a ni a. Tun hnua ka ngaihtuah let hian a lo changkang ru mang e ka ti. Kha University-a ka zirpui ṭhenkhatte kha tun hnuah chuan ram pum ang pawha mi lar tak tak an awm nual tawh a, a lo fuh viau a ni ang e.

A khaikhawm nan, kan sawrkar tharin tun hma aṭang tawha kan lo vei ruk em em ṭhin, exam-oriented system, result leh percentage sang duh vanga zirlaitena an lo pawngpaw by-heart vak vak ṭhin thlakna tura Matric result bu-a Top 10 tih lan tawh loh leh, division tarlan tawh loh a rel thar hi ka thlawp tak zet a. A bul ṭanna chauh a nih angin selna leh dodalna nasa tak karah pawh chak tak leh huai taka kal zel turin ka duh tak meuh meuh bawk a ni. Thil dik lo do a, thil ṭha erawh thlawp tlat tur ṭhalai tam tak kan la awm a nia. Zam reng reng suh u.

- Dr. K. Remruatfela, Chamber of Liberty