LO NEITU THUKHAWCHANG: Min dem lul s’u

Ramtuk thla a zo a, Vau thla a lo inher a, kûtpui lawm tura mimir an zik mup mup laiin mual tinah meikhûin pàr a lo chhuang ve mup mup a; káwl a hnîm a, khua a uap churh a, meivâp lêng chem chem hmuh tur a awm reng bawk. Chu’ng thuarthamah chuan social media lama áng bawrh bawrh hmuh tur a awm chàmchí a, ram leh hnam hmelma tia min sawi bawrh bawrh tawk lah bo lo. Nia, mi tinin kan inṭâwm vât darh a, hâl kha kan ni miau a, a khû a la zíng chuai chuai zui bawk nen! A mawh lo e.

Keimahni lam

Thlawhhma lak hi thil namai a ni lo; mahse, dam khawchhuah nan kan mamawh si a ni. Lo neih tihtawp tuma sorkarin policy a siam tawh tam takte khan tun thlengin awmzia a la nei hlei thei lo a, kum tin kan la vât a, kan hâl a, kan thlo a, a ṭhenin chul kan rît a, a ṭhenin rît loin kan lentir chhunzawm mai a. Ni leh kum a lo vei a, thing a lo lian deuh a, mau leh rua a lo lian a, kan vât lehin kan hâl leh ta mai ṭhin. Ei leh bar tur kan mamawh miau si a, kawng dang kan hre lo a, chi dang kan thiam bawk si lo. Lo thiam ta teh rêng pawh ni ila, bul ṭanna tur sum lu kan nei chuang bawk si lo. Kan thiam ve chhun zuah ngaw a, vah fai a, hâl a, thlawh a, zuah ngaw leh mai hi kan chhunzawm lo thei lo a ni.

Ni e, káwla ni chhuak chhiara hlo thlawh a, a sûr a sa hnuaia feh a, rit la chunga awih bakbahaia chêt reng te hi a hrehawm asin. Rit la chunga chhuk bir tak maia khupdursuih khawpa veivah te hi a hahthlak teh a nia. Sum leh pai zawng phei chuan hlawkna tehchiam a awm lo tih hi a hre chiangtute kan ni. Mahse, ei tur kan mamawh a, a leia leina tur tuak chawp ai chuan mahni ei tur thar mai hi kan thiam zawk a, a tui kan ti zawk a, kan tan a awlsam zawk bawk si. Tumah tlawn an ngai lo a, hmelhriat neih ṭhat lah a pawimawh hek lo. Khawtlang hruaitute’n ram an ṭheh hunah kan lo tur kan pawt a, kan vât a, kan hâl a, thlai kan chîng mai a ni. Tumah biak tlawn an ngai lo va, tu sawipui mah kan ngai lo a, kan thlawh fai peih deuh leh kan thlai a ṭha deuh a, a thatchhe deuh chuan thlai kan thar tlem mai chu a nih hi. Lo hâl hlauhawmzia te hi sawiin a siak lo e. Mei chhuah palh lah kan hlau na lailêng. Mei kan chhuah vaih chuan a kum leh lama kan lo tur kha nasa takin a tichhe dawn a, chaw kan nghei mai dawn tih te kan hre ve kar! Chuvang chuan, mei chhuah palh kan hlau a, meilam pawh uluk takin kan sât a, lo hâl hmain kan phiat fai leh vek zel. Chuti chung pawh chuan mei chhuah palh chang a la awm fo mai. Chutiang hunah chuan kângmei ṭhelh turin meikawhin tha kan thawh ṭhin a ni. Pathian zarah pawi nasa a thlen hmain kan ṭhelh ve leh hlauh ṭhin. Mi ṭhenkhat fimkhur tawk lote erawh an lo awm a nih pawhin an tam vak lo ang. Khawpui hnaiah, lo vah ni si lo, a bul vela leipui leh lo vah awm hnai chuang si lo luikam aṭanga kâng fo te, kawngpui kam aṭanga kâng fo te kha kan hmu ve ṭhin a’ tu tihkan tak chu ni ang maw, tiin kan inzawt ru ve ṭhin. Keini chu kan ni lo a nia.

Kan hâl lo thei lo Mizoram hi tlang ram a ni a, ruahtui nasa tak dawng ram kan nih avangin kan lei hi a thûr tlat pek a, hetiang lei hi thlai hian an ngeih vak lo riau ṭhin. Lei tih-alna tur dang kan hre ve lo a, a leina tur kan nei lo. Kan hâl hian mei vâp leh a vutin lei thûrna a tiziaawm a, thlaiin an ngeih tih kan hre ve khiau; chuvang chuan kan hâl lo thei lo a ni. Mizoramah hian hnim a chak êm êm mai a, hlo kan thlo hneh lo ang tih hi a hlauhawm ṭhin. Thlawh hneh loh vaih chuan kan thlaite an dîp hlum mai dawn bawk si a. Tunlai chhanah hlo túr hlauhawm dan leh hman loh tur a nih thu zirtirnate a tam si a, kan lo hre ve kar zel bawk si!

Lo kan han hâl a, a kan ṭhat viau hi chuan kum tluanin hlo hi a awl ta ṭhin a, thlai kan thar ṭha nge nge ṭhin. Kan tan chuan hlu tak a ni a, kângmei chakna hmangin hnim hi kan thuhnuai ṭhin a ni. Chutiang chu kan thlahlel tlat. Kan hâl lo thei lo!

Leiah hian natna hrik tam tak a inphûm ru ve bawk a. Heng natna hrikte hian thlai an ei chhiain, an ṭhan a tiṭhu nasa ṭhin a. Chu’ng hrik thahna túr chi hrang hrangte chu awm ve bawk mah se, kan ‘afford loh’ bakah a hrisel lo an ti. Hetia lo kan hâl mai hian kha’ng natna hrik tam takte kha kan hâl hlum ve tlat a, kan thlaite an hrisel bik tlat zel. Hâl leh phawt mai loh chu a buaithlak nek a nia.

Hetia kan han hâl hluai hian lei thûr a tireh a, hlo a tiawl a, lei hrik a tihlum bawk nen, damdawi hmanga kan thlawhhma enkawl a ngaih tak lohah chuan kan lo neih dan phung hi a ‘organic’ êm êm mai a lo ni a. A hranpaa leiṭha phul ngai bawk si lo, kan tan chuan a ṭha riau asin. Bakah, Mizo hnam ziarâng vawng nung rengtu ni te hian kan inhre ve tlat bawk! Mahse, kan lo hâl hian ramngaw a tichereu ve nasa tih chu kan hre reng tho a, kawng dang zawh ngaihna kan hre rih bawk si lo a ni. Lo kan hâl a, meikhu a invial chhoh tup tup mai te hian sik leh sa chingpen zelna turin kan thawh ve tho tih pawh kan hre ve zel bawk a, buaithlak chho viau mai. Mahse maw, tih tak takah chuan kan thlawhhma châwmtu ruahtui tel lo chuan thlai kan thar ṭha thei dawn miah bawk si lo a, sik leh sa chingpenin a nghawng nat ber turte erawh kan ni lawi si. Kan lu chungah meiling kan chhêk chu a ni ber e.

Nangni leh keini

Lo hâl ngai loa eizawng mekte u, khawngaihin min hrethiam u la, nangni tal chuan in lirtheite kha hmang tlem u la, electric-te pawh kha hmang tlem deuh u la. Thil dang hrim hrim – silh leh fên te, bungruate pawh kha inmamawh titlem u la, a loa inawm theih tho thil chi hrang hrangte kha chu nei lo phal u la. Tichuan, a siam chhuahna leh a thawn leh phurh kual velna atana tuialhthei leh lungalhthei an hmante a tlahniam sawt ang a, chu chuan sik leh sa nghawng chingpen thei thil chhuak a titlem sawt mai dawn a lawm. Keini lo hâl ve te hi chu kum khatah ni khat a ni mai; ṭo a lo haw ang a, boruak pawh a fai leh duak mai ang.

Vantlang ramte hi mimal ramah chang zel lo se chuan tun ai hian ram hi a lêng rei thei ang a, ram pawh a tui zawk dawn chiang a lawm. Mahse, mimal kutah a lut zel a, chu chuan vantlang ram a tizim tial tial a, ram a lên rei loh phah ve bawk bakah, ramngawin a tawrh phah ve leh zel bawk a nia. Sorkar policy hmanga ram ṭheh ṭhinte hi mimalin an nei hlen daih zel a, a tawpah mi hausa kutah an hralh leh a, buaithlak ve deuh asin.

Dam kan la duh ve rih bawk si a, lo hi kan la hâl lo thei lo rih a ni. Engtikah emaw chuan zángkhua a la bungbu ve ngei ang a; chutih hunah chuan kan hâl tawh bik nang maw le! Min lo dem rih lo hram rawh u, plizzzz-in!

- Dr David C Vanlalfakawma, Dept of Forestry, Mizoram University