CS Lewis-a ‘Surprised by Joy’ leh KṬP Inkhawmpui
Thuhma
Kristian Ṭhalai Pawl (KṬP) inkhawmpui vawi 61-na, Saitual lama neih chu YouTube lamah ka lo chhim ve a. He inkhawmpuiah hian Kristianna vawn him lama ka lungrualpui, ka ṭhianpa Pastor P.C. Lalropuia speaker a nih avangin leh ṭhalai ṭhahnem tak, Pathian avanga che vel hmuhnawm ka tih avangin thil dang tihsan harsa ka ti riau mai a. Ka thlir nasa a, inkhawmpui kal ve ang mai ka ni. Pastor Ropuia thusawi a ṭha em em a; ṭhalaite dinhmun leh nihna, an harsatna a hrethiam tih a chiang hle a, chumi mil chuan Pathian thu a puang chhuak a ni. Tin, Mizo ṭhalai ṭhahnem tak pungkhawmin Pathian an fak leh chawimawi lai han hmuh khan rilruah ngaihtuahna tam tak a rawn lut ve a, thla pawh an timuang ru viau a ni. Hemi avang hian CS Lewis-a lehkhabu ‘Surprised by Joy’ kha keimahah a rawn thar leh a. Inkhawmpui avanga ka rilrua rawn lut thar leh te rawn ziah ka tum dawn a ni.
CS Lewis-a hun hmasa lam
Ireland rama Kristian naupang duhawm tak chu a nuin a boralsan a, a pa Albert Lewis-a rilru hah leh mangang chuan a fapa chu boarding school-ah a thawn bo ta daih mai! A awmna hostel chu a nuam lo a, nu leh pa hmangaihna a dawng lo bawk nen, chhia leh ṭha hriatna fim (reason) hman thiamna lamah rual a lo pawl hma viau bawk a, kum 13 vel a nih meuh chuan Pathian awm a ring lo ṭan ta der mai! A hun lai (post-Victorian era) chhoah khan thiamna leh finna lamah hmasawnna a thleng nasa em em a, a bik takin science leh literature lamahte khan a vawrtawp an thleng ta ni hialin an inngai a. Chutiang thiamna aṭang chuan thil tam tak, a hmaa an hriat ngai lohte an hrilhfiah theih phah a. Hmanraw ṭha pui pui leh changkang tak takte an siam chhuak a, chu chuan mihringteah inrintawkna a pe nasa hle. Sakhuana rin dan leh pawm dan chu thil âtthlak tak anga ngaihna a lian chho tulh tulh bawk. Mihring thiltihtheihna chuan mihring bak thil ti thei dang (transcendental God) mamawh lohna a rawn vulh lian chho zel a. Hmuh theih leh khawih theih hmang chauha thil hrilhfiah duhna te a lian tulh tulh a. Chutiang boruak (intellectual ecosystem) chuan rawlthar lehkhathiam leh mi chîk tak pawh chu a tuam chho ve a ni.
CS Lewis-a chuan khawvel (universe) hi mihring tana siam leh duan niin a hre lo a, a sapṭawng takin a hmu ‘impersonal’ hle. Nun hian awmzia (meaning) a nei lo niin a pawm bawk. Mihring nihna hi thing ang maiin a rawn ṭiak a, a par a, a rah a, chuan a thi ve leh mai ang hian thih hnuah emaw, mi dangteah emaw pawimawhna thuk zawk leh ril zawk nun hian a nei dawn lo niin he hring nun hi a ngai hmiah a ni. Sakhuanate hi mihringin kan rilru leh ngaihtuahnaa kan duhthusam tihhlawhtlinna mai mai niin a pawm hmiah bawk.
Mahse, a thiamna leh finna chuan thil thûk zawk a rawn ngaihtuahtir ta! Kan chhehvela (natural world) thil awm dan kan hriatthiamna hi mihring rilru leh ngaihtuahna a ni si a, engah nge mihring nun hian awmzia a nei lo ka tih rik ngawt theih tih te a inzawt chho ta a. Mihringin dik leh dik lo thil (moral law) kan neihte hi awmze nei (objective truth) niin a hrethiam a; chu dik leh dik lo thil a hmuhte chu mihring phuah chawp satliah a ni lo niin a hrethiam chho ta bawk a ni.
Chu mai a ni lo, mihring nun hian hreawmna leh natna zawng zawng tuam dam theitu leh nun ruak chhungkhat theitu lawmna famkim kan mamawh reng niin a hre chhuak chho ta bawk a. Chumi pe theitu chu ‘joy’ a ti a ni. Mahse, heta ‘joy’ hi hlimna emaw, lawmna emaw a ni satliah lo va, chuvangin, kei pawhin Mizoṭawngin ‘Thianlawmna’ tiin ka dah a ni (Pathian tiha ‘thian’ leh ‘lawmna’ zawm khawm anga lam tur). Chu chuan a nun a tidanglam ta. A ṭhiante, mi turu tak tak – George Macdonald, GK Chesterton leh JRR Tolkien te puihna zarah, kum 33 a nih chuan Thianlawmna (Joy) chu a rawn chang ta a, Kristiante chhuanvawr, mi ṭangkai tak a rawn ni ta a ni!
Thianlawmna (Joy) chu a danglam
CS Lewis-a chuan he Thianlawmna (Joy) hi nawmna (pleasure) emaw lawmna (happiness) kan chan thin nen a inang lo a ti a. Hetia kan chan thin hlimna leh lawmna te hi chu mihringte’na thil kan hriat theihna – mit, beng, hnar, lei leh vun te hmanga kan neih a ni a ti a. Chutiang hlimna leh lawmna chu keimahniin kan siam chawp thei a, kan intum chawp thei a ti a. Entir nan, rimawi hmang te, ei leh in hmang te, hla chham (poem) hmang te leh tin, hlawhtlinna kan chan avangtea kan lawmna te hi entirna ṭha tak a ni ang. Mahse, Thianlawmna (Joy) erawh heng avanga kan neih thin hi a ni lo a ti a; duh hun huna chan theih pawh a ni lo niin a hrilhfiah bawk.
Chutihrual chuan, Thianlawmna (Joy) chuan hlimna leh lawmna min pe mah se, nun ruak – chhûn khah mamawh ngawih ngawih reng nia inhriatna a keng tel a ti bawk a. Mi hausate’n hausak duh zelna, a aia tam sum leh pai neih duhna an nei zel ang hian he Thianlawmnapawh hian lawm zel duhna leh châkna a thlen a. Thianlawmna chu mihringte chan theih lawmna leh hlimna sang ber a nih avangin a aia tam leh sang zawk, thûk leh ril zawk chan zel duhna a rawn pe a ni. Hei tak hi Saitual lama kan nula leh tlangval che vel – Pathian fak leh chawimawi lai han hmuh khan ka rilruah a rawn lang nasa viau a ni. Kan thil neih (in leh lo, mobile phone, lirthei, etc), incheina, kan bialnu leh bialpa, kan mawina leh duhawmna, kan chhungkua te thleng pawhin a ni ang, khang aṭanga hlimna leh lawmna an dawn thin aia thûk zawk kha kan ṭhalaite khan an dawng tlat a ni.
Khawvel finna, sum leh pai hmanga an lawmna aia sang zawk kha Saitual playground-ah khan an chang a. Chu Thianlawmna, Pathian aṭanga lo chhuak, an nun ruak chhung khattu an dawn avang chuan lawm avangin an biangah mittui a lo luang chhuak a, Pathian an fak a ni! An hun kal tawhte an han thlir let a, harsatna tlang lawn tak tak an tawh ṭhinte pawh an thlir let ve ngei ang, mahse, Thianlawmna chu an chan avangin an lawm a, lawmna thlentu Pathian hnenah heti hian an puang chhuak thei ta ni:
Ka tan Lalpa a ṭha a ni, aw, ka tan a ṭha a ni,
Ka kawngte tluangin lang lo mah se;
Hei hi ka hre reng min enkawl ṭhin,
Min hmangaihtu a ni, kei ka tan hian Lalpa a ṭha a ni.
Thianlawmna kan dawnnate chu kawhhmuhtu
CS Lewis-a khan rimawi (music) te, thu leh hla (literature) te, khuarel (natural world – landscape, etc), thawnthu hlui (myth) leh hlachham (poetry)-ah te khan mawina, hlimna leh lawmna pe theitu a awm niin a hun tir lamah chuan a ngai thin a. Mahse, hlimna leh lawmna pe theitu rimawi chu a han ngaihthlak nawn changte khan a ngaihthlak hmasakna lama hlimna a chan ang chiah kha rimawi chuan a pe nawn thei aw zawng lo tih a hrethiam a. Chutiang zelin, thu leh hla, finna leh thiamna – hlimna leh lawmna pe theitu nia a ngaihte pawh chu a han chhiar nawn leh changte chuan a chhiar hmasak laia hlimna a chan ang chiah chiah kha a pen nawn thei lo tih a man fiah ta a. Chuvangin, heng thilte hian anmahniin engmah hlimna leh lawmna tluantling – Thianlawmna (Joy) a pe chhuak thei lo a, mahse, Thianlawmna (Joy) rawn tarlang (trigger)-tu an ni a ti ta a.
Thûk zawka a sawinaah phei chuan rimawi te, thu leh hla te, khuarel te, ldt., chu Thianlawmna (Joy) lo chhuahna kawhhmuhtu (signpost) a ni a ti a. Hei hi kan hrethiam em aw? Aizawl aṭangin Chawngteah i rawn kal chuan Chawngte (L) leh Chawngte (P) inzawmna lei (bridge) i rawn zawh ang a, Chawngte (P) lamah, kawng pengṭhuamah tak chuan Mualbu-L khua kawng a ni tih kawhhmuhna signboard inziak i hmu ang. Signboard i chhiar khan kan khua Mualbu-L i thleng tihna a ni lo va, chu khua chu i va hmu nghal tihna pawh a ni lo – Mualbu-L thlen theihna kawng a rawn kawhhmuh mai che a ni. Chutiang chiah chuan Thianlawmna (Joy) kan dawnna rimawi te, thu leh hla te, finna leh hriatna, leh a dang tam takte hi lawmna famkim – Thianlawmna (Joy) min petu Pathian awmna min hrilhtu, min kawhhmuh tu mai a ni.
Khawvel inthlak danglam nasa lutuk – thiamna leh finna sang zel karah, sakhuanain hmun a chan tlem tulh tulhna khawvel (secular world)-ah hian kan ṭhalaite hian Thianlawmna (Joy) an chan hian, chu Thianlawmna (Joy) an dawnnate chu Pathian awmna kawhhmuhtu a ni tih an man tlat niin ka hria a ni. Saitualah Thianlawmna (Joy) an va chan avang hian Pathian chiang zawkin an hmuh fiah phah a. Pathian awmna kawhhmuhtu, Thianlawmna (Joy) an va chan dawn miau avangin a ṭhente phei chu ke hlirin an kal thleng a, an tih tur pawimawh leh ngaih hlut em emte kalsanin, sum leh pai, tha leh zung sengin kawhhmuhtu chu an chan theih nan Saitual an thleng a ni.
A dik asin, thiamna leh finna avanga buaina tawk kan ṭhalai ṭhenkhatte pawh hian Thianlawmna (Joy) avangin Pathian a awm ngei a ni tih an hmuh fiah leh zual dawn avangin an inkhawmpui ve a ni. A chhan chu Pathian awmna kawhhmuhtu an chan an beisei. Pathianni zan inkhawmnaa an hla sak hnunhnung ber – kum 2023 November thlaa chatuan ram pan ta, NG Lalhmangaiha hla chuam ‘Ṭhenna ram khawvel hreawmah hian’ tih an sakte khan kei pawh ka lo lâm ve hial! A chhan chu Thianlawmna (Joy) khan Pathian awmna dik tak kan ṭhalaite a kawh hmuh niin ka hrethiam tlat. Hlimna leh lawmna petu awmna Khawpui mawi kawh hmuhtu Thianlawmna (Joy) chu an chan avangin heti hian an ti thei ta a ni:
Chhandamtu, i hnen ka thlen hun chuan,
Harsat mangan buaina a bo tawh ang;
Lungaihna chhumte’n min chim tawh lo’ng,
Khawpui hlun rammawi ka thlen hun chuan.
Tlipna
Ka ziak thui ta hle mai! Mahse, CS Lewis-a Thianlawmna (Joy) thu laimu sawi leh hram duh ka la nei. Kan tuihâlin tui kan in a, a reh mai thin. Chutiang zelin, kan ril a ṭam pawhin chaw kan han ei a, kan puar mai. Mahse, a chunga kan sawi ang khian he Thianlawmna (Joy) hi chu khawvelin a pek theih loh lawmna danglam bik a nih avangin, mihring kan nih chhung chuan a aia sang zawk, thuk zawk leh tam zawk chan zel duhnain kan khat reng zel dawn a ni. Chumi Thianlawmna (Joy) chan belh zel duhna avanga nun ruak chhung khat theitu chu Pathian chauh a nih avangin hei hian Pathian a awm ngei a ni tih pawh a hrilhfiah tel tihna a nih chu. A chhan chu, lawmna famkim – Thianlawmna (Joy) petu chu khawvel thil kan hmuh theihte hi an ni lo tlat, khawvel piah lam (transcendental) thil a ni!
Chumiin a ken tel pakhat chu – keimahni pawh hi he khawvel mi ni lovin khawvel dang – van khua leh tui nihna neitu kan ni. Chuvangin, hna avang te, retheihna avang te, natna avang te, keimahnia nihna sual awm avang te, kan thil tih sual avang te, chhungkua avang te, identity buai avang te, ṭhiante avang te, broken relationship avang te, leh thil dang tam tak avangtein keimahniah nun hrehawm tihna, nun khawharna leh nun ruak kan nei a ni mai thei. Mahse, lawmna famkim – Thianlawmna (Joy) min pe theitu, min chhung khat theitu Isua Krista kraws hi i thlir tlat zel ang u.
- Dr. Krista Roluahpuia, IIT Gandhinagar