Written by
Zonunsanga

RAM LEH HNAM HUMHALH HMALAM HUN ATAN SAWRKAR HI INENFIAH NGAM RAWH SE

Ram leh hnam humhalh thu YMA ten kan puan hi kan zavaia ṭanhona tur thil a ni. Democracy kan nih chhung chuan kan la inthlang dawn chauh ang tih a rinawm. Kum nga hi a rei lo. A ral thuai a, sawrkarna kan chelh chhung hian eng thil ṭha nge kan hnutchhiah tih hi nakin leh tuna mite tehna tur a ni fo dawn. Sawrkarna kan chelh chhunga ram leh hnam humhalh aia sadai thiat zawk kan nih vaih phei chuan a pawi dawn em mai!

Ṭawng inthlahdah tak sawrkar neih hi tumahin kan duh lo ve: Democracy ram nih vanga duh duh sawi thei nia inngaihna hi fin tawk loh vang a ni thei. September 6, 2016 khan Laos khawpui Vientiane-ah US President Barack Obama leh Philippine President Rodrigo Duterte te chu inhmu tura ruahmanna siam a ni a. Philippine President hian ṭul hauh lovah US President chu ṭawngkam chhe takin (son of a bitch) a sawi a. Hei vang hian Barack Obama hian inkawm (meeting) a ṭhulh phah a nih kha.

Ram hruaitute zingah thil ṭul hauh lo sawi ching an awm ṭhin. Sim a hun. Hmeichhe
ṭawngthei pawh tih tawh nak a laia, a mipa zawk a ṭawng tam tama ṭan hi Mizoten kan duh loh ṭhin kha a ni. Zu chungchang pawh rorelna inpuiah kut pharin Kohhran, NGOs te ngenna chuan ngaihthlak hlawh lovin Zu kan zuar ta a. Roreltute hian an tithei a, an ti a ni mai e. Mipui rilru hliam thawi dam leh pawm thiam tura infuih aia ṭawngkam fei ki bar deuh deuh leh elsenna ang rawngkaia ram hruaitu atana duh taka kan thlanchhuahte an ṭawng leh ṭhin hi a fel lo ngawt mai. Pathian thuah – “Kan zingah hian ṭawng mai mai suh khai, chutilo zawng mi thinchhe kut i tuar mai ang a” (Roreltute 18:25) tih te pawh a awm kha maw le! ethics committee te pawhin heng ṭawng mai mai ho hi kan khak ngam tur a ni dawn lawm ni? hmanni lawka mi khawngaihna dil politician te hi tun ataka inluling viau tur kan ni lo ve.

Hmathlir (vision) ṭha kan neih hi a tak takin bawhzui ang u: Hmathlir hi neih mai a harsa lo va, hmathlir neih ṭhat erawh a har. Hmathlir pawh nei lem lo, mahni kal kala kal te hi parâwn an awm ngai lo ve. Kan ram tana hmathlir ṭha nei tur chuan party office-a a ṭawng thei theite titi ngaihthlak mai a tawk hauh lo. Mithiam, khawvel pum thlir pawha zahpuiawm loh rual kan nei ve ta nual. Sawrkarna chelhtu leh politician dangte pawhin heng mithiamte thu hle hla hi kan ngaihthlak a, kan chhiar tam a ṭul hle a; tûn hmaa Bihar Chief Minister pakhatin ram a hruai dan (tactic) ṭhing tak, rethei zawkten an pathian loh theih loh tur khawpa sum tawktarhna ang kha thleng ve lul suh se.

Sawrkar ṭha chuan hmathlir thui tak siamin chumi tihhlawhtlin theihna tur chuan tum (goal) a nei a, chumi chu a zawh ngar ngar mai a. Inthlan dawna kan inzawrhna leh sawrkarna chan huna ram kalpui kan tum dan (policy) te kha kan zawm rêng em? kum heti chhung hian eng eng te nge kan tihhlawhtlin (accomplish) tawh? zaa za (100%) a har a nih pawhin kan thutiam tihhlawhtlinna kawngah eng chena thui nge kan kal tawh? hetiang kawnga sawrkar khalh ngiltu journalist te pawhin tha an thlah thiang hauh lo.

Kan beisei - Zoram khawvar hun: Rorelna dik chu luipui angin luang sela tih thupuia neitute hian rorelna dik kan kengkawh zel em? kum 2015 Independence Day nia Prime Minister Narendra Modi thusawi kha a la ngaihnawm reng; “Modi sawrkar tharah chuan sawrkar hnathawk te pawh a hun takah an thleng ta tiin news-ah an puang a, lawmawm an tih thu an sawi a, kei chu ka lawm lo. Kan hnungtawlh tawh zia tarlanna chauh a ni si a” a tih te kha a va dik em! He Hindu pachal ropuina deuh chu - hetiang ram pum programme lianah sawrkar kal hmasate tlin lohna a sawi ve vak vak lo va, tute emaw angin ‘party dawhsan (platform)’ ah a hmang ve lo; a zahawm sawt bawk. Delhi Chief Minister Arvind Kejriwal-an an party thlan tlin an nih chuan sawrkar hmasate tih theih loh - mipuite tan tui thianghlim intur tam tawk pek (sum sem ni lovin) an ni ang tih a sawi a. Thlan tlin an nih atanga rei lo teah a intiam ang chuan a ti tak tak ta a ni tih kan hria. State intodelh zawkte khuan tun thleng hian a thlawna sum an sem thu kan la hre lo.

Anni rin hran nei (people of other faith) zawk mahin an thusawi an ti tak tak a nih chuan engah keini hnam tlem zawk, tangrual zawk leh kaihhruai harsa lo zawkte hian kan tih theih loh bik tehlul ang ni? Politician te hian kan chakna leh chak lohna an hria. Mipui mar deh dan pawh tumah râwn lovin an hre lutuk. Midangte ṭhat lohna lai uar tak taka sawi lo hian kan tih tum (vision) te sawi tam ila, mipuiah zirtir (aware) tam zawk tawh ila a duhawm hle. Politics ṭha kan khelh hun hi kan nghakhlel a, “Aw Lalpa khawvar hun kan nghakhlel tawh em e” tia kan sak hi a takah i chantir mawlh teh ang u.

Eirûkna (corruption) hi kan titlem thei em?: Thil dik lo eng emaw a lo awmin; inen-fiaha insiamṭhat lam aia a insawifiahna kan awlsam ta lutuk te, department thenkhatte dik lohna thilah pawh inhûm ang zawnga a kal emaw tih tura awm ṭhin hi kan hrethiam lo. Chutiang a nih te chuan kan media mite
ṭhahnemngaihna hian eng nge awmzia a neih tak ang? Zu chungchanga sawrkar kal danah tlawmngai pawlte pawh sawrkar laka lungawi lo leh titau rawngkai lek lekin mipuiin kan hmu em? siamṭhat vat a nih loh chuan a tuartu chu keimahni tho kan ni zel dawn. Hei hi chinfel vat a tul.

Eirûk dona kawngah kan zavaia ṭantlan a ṭul takzet ta a. Mi pakhatin pawisa tlem a rû a, misual tiin kan kawk a, Jail bang kan zuttir a. Officer pakhatin nuaih fe a eiru tih kan hria a, engtin nge kan tih? cheng 100 lek rûk chungchangah pawh khawtlangin kut na taka thlak kan hreh loh lai hian mi pamhamte leh eirûkna lama huaisen; chhun khaw ênga he ram rawktute hi dimdawih an ṭul bik dawn em ni? Kan zaivaia kan ṭanrual chuan eirûkna hi kan titlem thei em em ang. Sawrkar hian a zawnchhuahna lamah hma hruai sela, a zung chawpin a tawm tâwk tâwk mai ang.

Ṭawng humhalh chungchangah: Khawvela hnam hrang hrang ṭawng ral maithei chung changa UNESCO chhuichianna report - Atlas of World’s languages in danger of disappearing -2010 aṭanga a lan danin Mizo ṭawng hlu tak hi a ral mek a, nakin lawkah ṭawng thi leh ral (extinct) thei dinhmunah a ding mek a ni tih kan hmu. Hei hi mithiam te pawhin an sawi chamchi tawh a, hemi kawngah hian sawrkarin hmalak lian tham a nei em? a neih loh chuan hmalak vat a ṭha ang. Ṭawng a ral chuan ram (country) awm mah se; hnam (nation) a khawih a, zawi zawia ral riai riai (instalment extinction) hmabak a ni tih hi America vun sen (red-indian) te history aṭangin hrilh nawn kan ngai lo ve. 8th Schedule-a Mizo ṭawng dah luh chungchangah ngaihdan insual a awm. MZP te hlauhthawn hi thil ni thei a ni tak tak em? nge thil dang inphûm rû a awm zawk? mimal thil a awm em? mipui lam kan chiâi deuh niin a lang. Sawrkar hian a rang lamin hma la sela a duhawm hle mai.

Television lamah mi hlawhtling leh entawn-tlak te kan hmu ṭhin. School luh tirh aṭanga ‘Baa baa black sheep’-a inawmtlei ṭhang-tharte ṭawng ngaihthlak hian nu leh pa tam tak chuan eng nge an sawi hriat loh tam tak an nei ta! Sap ṭawng a tam ta lutuk a, kan hnam
ṭawng kan bosan thui hmain a bul aṭanga kan curriculum leh syllabus te pawh kan ennawn a ṭul ta a ni lawm ni? ‘London bridge is falling down’ tih kan inzirtir hian eng zirlai (moral) nge min pek? “Ka nu, ka nu duhtak chu, a damlo va, a tlaivara, min lo chawi mu ṭhin’ tih te pawh kha a zirtir a ṭha em em si a!

Hma thar lak kawnga ṭanho thiam: Lehlam sawhkhawk (effect) tur leh midangte thurâwn pawh ngaithla duh lo va mahni duh lam leh ṭanna lam chauh sawi vâwng ṭhinte hi an chesual tlangpui. Kan eizawnnate, khawtlang, sakhua leh nunphung tidanglam bawih theih thilah hi chuan a hma lamin inrawnkhawmna (consultation) te neiin enchhinna (experiment) a neih hnuah a ṭha a nih chuan kalpui ta chauh ṭhin ila. Mipuite hrilhhriat (aware) a nih hmaa thil ṭhenkhatin min ṭhawng thut ṭhin te hi a tuar ber chu miretheite kan ni leh ṭhin.

Mipui te ta, mipui thlan sawrkar hi mipuite thu thu a kal tur chu a ni hauh lo va, chutih rual erawh chuan an enkawl mipuite sukthlek (vox populi) en chunga ke pen thiam mi nih a ṭul châng a awm fo. Mi ram ṭhatpui hi kan ṭhatpui ve kher lo thei. World Cup Champion team te inrem dan (team formation) hi a ṭha tih vangin helaiah lo inrem ve ngawt ila, kan chakpui ve kher lo vang. A ṭha ber hi kan duh vek rualin a
ṭha ber dawta kal ṭul hun a awm ang. Heng thilah hian sawrkar chuan kan rama tlawmngai pawl leh kohhrante nen ṭanho dan tur a ngaihtuah thiam hi a chakna ber tur a ni ang.

Ram hruaina hna thawk tam tak, kan zah ngawih ngawih an awm rualin zah tlak lem loh hi awm ve theih bawk a ni. Sawrkarah chuan a ṭha ber kan beisei ṭhin avangin sawrkar hian ngaihtuahna thar hmang fo sela, eng thil pawh ti ila tha thawh nasa zawk thei tur - Kohhran leh NGOs te nen pheikhai rual taka kan thawhho thiam hun hunah tun aia nasa zawkin hmasawnna a zuang ang tih hi a dik a. Chu chuan democracy hi a chawinung zel zawk ang tih a rinawm em em a ni. Politician ṭha lo chuan inthlan leh hun tur chiah a thlir a, roreltu ṭha erawh chuan ṭhangthar lo la awm zel tur ngaihtuah chungin dikna a hlen chhuak ṭhin.

I âu rual lawk teh ang u.

Hruaitu : Politician ten sum tawktarha hmanga vote an zawn ṭhin hi.

Mipui : Tih tawp ni rawh se.

Hruaitu : Ram leh hnam eichhetu - a thlawna sum sem leh ṭhin hi.

Mipui : Kan duh lo.

- Zonunsanga