Written by
- Nick Lalrinmawia

Bawlhhlawh neih tlem – International Day of Zero Waste

“I bawlhhlawh paihnaah I mizia a lang” tih hi TV-ah kum engemaw zah liamta khachuan kan hmu fo ṭhin.

Tunah erawh chuan bawlhhlawh hi a hmunah paihin, a khawntu tur takin lo khawnin, a sawngbawlna hmun thleng thlap pawh ni se bawlhhlawh hi a tam ta lutuk hrim hrim a, lu a ti hai ta anih hi!

He harsatna hi United Nations General Assembly chuan hriain kum 2022 aṭang khan kumtin 30th March hi ‘International Day of Zero Waste’ a hman turin an puang.

Ram changkang zawkte angin Mizoram paw’n bawlhhlawh a hmuna paih inzirtir chu kan kalsan ve tawh a, sawngbawlna (waste management) lamah rilru kan thlek chho ve ṭan. Zero waste phei hichuan bawlhhlawh neih tlem a thupui ber tawh zawk.

French-American nu Bea Johnson chuan kum 2010 hmalam khan ‘zero waste lifestyle’ hi a tlangaupui nasa tawh a, a bawlhhlawh neih tlem zia leh a hman nawn theih chin chin (bag, thawmhnaw hlui, puan, leh a dangte) a hman nawn ngun zia a blog-ah a tarlang ṭhin. Kum khat chhunga a bawlhhlawh paih zawng zawng pawh hi bur khatah – chewing gum bur tiat lekah – a leng vek zu nia!

Zero waste hlawhtlinna hi thil pangaah a innghat, chung chu ‘5R’ an tih te hi an ni – refuse, reduce, reuse, recycle, leh rot.

Heti hian 5R ina min zirtir tum chu han sawi zuai zuai ta ila. Bawlhhlawh a chang mai tur hnar ngam (refuse) a ṭul a, mahse a hnar reng theih loh, chutah tak chuan a tlem thei ang ber hman (reduce) kan zir tur a ni. Hman nawn theih chi chu kan hmang nawn (reuse) zel tur a ni a, thil danga siam theih chi chu kan tuai thar (recycle) anga kan hmang leh tur a ni. Tichuan, a ṭawihthei chi chu kan tiṭawih (rot) ṭhin tur a ni.

Sustainable Development Goals sawmpasarih zinga 11-na (sustainable cities and communities) leh 12-na (responsible consumption and production) hi zero waste nena inzawm tlat an ni a, tih hlawhtlin tumin khawvel ram changkang zawk te’n nasa takin hma an la.

Sweden ram hi khawvela bawlhhlawh sawngbawl hnehsawh ber ram a nih loh vek paw’n a ber te zinga mi a ni ang. An ramah khuan chin ṭha em em an nei a, bawlhhlawh tuai thara (recycle) hman nawn theih re re chu an hmang nawn fo a ni. Naupang sikul kal hnenah an zirtir a, an zirtirtute pawhin training mumal tak an kal ṭhin. An khawpuiah bawlhhlawh recycle theih paihna tur liau liau meter 300 danah zel a awm bawk. An bawlhhlawh hmang hian thahrui (energy leh electricity) an siam chhuak nasa em em a, ramin sum a hman tlem phah mai bakah kumtin 100 million USD an la lut thei zu nia.

India rama hmalakna hrang hrang ah pawh zero waste hi a tel chho ve ta zel. Pura Mahadev, Uttar Pradesh-ah sakhaw puipunna liantham tak an nei a, bawlhhlawh engmah an paih lo, a awm miau loh avangin. An puipunna a pangpar, puan, bottle, lazai, leh a dangte chu an hmang nawn vek. He hmun hi India’s Best Heritage Tourist Village-ah kum 2024 khan puan a ni tawh nghe nghe.

Aizawl Municipal Corporation enkawlna hnuaia Solid Waste Management Centre (SWMC), Tuirial, hian Aizawl mipui bawlhhlawh zawng zawng a sawngbawl mek a, “A tlin meuh maw?” tia in zawt an tam. He hmunah hian bawlhhlawh an sawngbawl mai bakah a chhehvel – lei, boruak, leh tui – tih bawlhhlawhin a awm em tih an zir pah reng niin an Six Month Compliance Report chuan a tarlang. Mizoram sawrkar hian plastic bawlhhlawh sawngbawlna hmun tur sustainable energy plant pawh duan a tum chho mek niin February news report-ah khan kan hmu ṭheuh awm e. An din hlawhtling tak tak te anih chuan a vawi khatna tur a ni dawn. Heihian kan ram ina hmasawnna tur a la ngah zia a ti lang a, chuvangin, sawrkarah leh bawlhhlawh sawngbawlna lama innghat top lovin mimal tinin bawlhhlawh kan neih tlem a ṭul a ni.

Ram changkang zawk leh kan Zoram hichu tehkhin rual ala nilo tih ka hai lova, an hmalakna zawng zawng hi kan entawn phak dawn rihlo tih pawh a chiang. Amaerawhchu, kan thailan zinga R5 khi chu mimal tinin kan zawm thei a, Sweden angin zirlaite zirtir kawngah leh zirtirtute kawhhmuh kawngah pawh hma kan la thei a ni.

Mimal tak chuan Bea Johnson anga bawlhhlawh ka neih tlem ve theih ka ring lo. Mahse, kawtkai maia coffee ka lak dawn chuan inchhung aṭangin no ngei ka keng chhuak ṭhin – chu te mai chu a ni he khawvel buaipui ‘zero waste’ tana ka tih ve theih chu. Nang? 

- Nick Lalrinmawia