PASTOR ZATHANGA
Pastor Zathanga hi kum 1882 October thla khan Lalluauva khua, Khawng-bâwkah a piang. A pa chu Taiâwnga Renthlei a ni a. A nu chu Rochawnghluti a ni. A nute lama a pu khuang-chawi leh buh za kawi avangin a hmingah Khuang-zathanga an sa a ni.
Kum 1899 bul lama Bualpui khuaa Zosaphluia Pathian thu sawi leh kum 1901 kum tir vela Parima Pathian thusawi a ngaithla a, 1902 kum tir lamah Pathian thu awih ni turin a hming a pe. Kum 1904 Sethlun inkhawmpuiah a tel ve a, tirhkoh atana inpe tlangval 4 zingah a tel a. Kum 1905 January ni 1 aṭangin tirhkoh hna a thawk ṭan a. Thla khatah Rs.5 a hlawh. Tirhkoh hna thawk chunga lehkha zir a dil a. Kum 1906-ah Lower Primary a pass a, kum 1908-ah Upper Primary a pass.
Kum 1904 khan Wales ramah harhna a thleng a. Kum 1906-a Khasi ramah harhna nasa tak a thlen khan Zosaphluia (Rev. D. E. Jones) leh Pu Buanga (Rev. J.H. Lorrain) te chuan Khasi rama harhna chhim turin Mizoram aṭangin mi 11 kaltir turin an rêl a. Mi 11 kher an tihna chhan hi Lal Isua zirtir 12 te aṭanga Juda Iskariota tel lo zat chiah an thlang a ni. Chhim lam aṭanga kal tur an thlan 4 zingah Zathanga a tel ve a. Hmar lam aṭangin mipa 4 leh hmeichhia 3 an ni. Chhim lam aṭanga kal ve, Lênga erawh a ke a tihnat avangin Aizawl thleng chauh a kal ta a. Tichuan Mizoram aṭanga harhna chhim tura kal chu mi 10 an ni.
Sairang aṭangin lawnglêngin an kal a. Barak lui-ah lawngin Sylhlet thleng an kal a. Chuta ṭang chuan Mairang thleng ke-in an kal a. Cherrapunji an thlen lai hian harhna changte an zai lai taka taksa chetna nasa tak neiho an hmu ta mai chu mak an tiin an hrethiam lo hle a ni.
He inkhawpui hi Khasi Hills, Mairang khuaa Presbyterian Kohhran Assembly a ni a. Chhimtu an ṭhahnem hle. Missionary pawh tam tak an awm a. He inkhawpuia harhna an chan ang hi Mizoram aṭanga kalte chuan an dawng ve nghal mai lo a. Inkhawmpui ṭiak dawn ni, Chawlhni (Ni 18, March, 1906,) chuan Mizoram aṭanga kalte chu dawhsanah dintirin inkhawpui chhimtu zawng zawng, mi 7,000 zet chuan an ṭawngṭaipui a. An ṭawngṭai lai hian Mizoram aṭanga harhna chhimte chu dawhsanah khur zawih zawih chungin an mittui a tla vek a ni.
Inkhawmpui ṭiak hnu chuan Shillong an tlawh zâwk a. An lo haw kawngah Cherrapunji-a zan inkhawmnaah an tel ve leh a. Harhna avangin an zai tui hle a, taksa chetna nasa tak nen an lâm laite an hmu a. Sylhlet-ah Chawlhni an châm a. Zân inkhawmah Mizovin, ‘Dang-âwka’ an tih mai, Rev. Pengwern Jones chuan mittui nen nasa takin a lo fuih hlawm a ni.
Tlawng luia rawn haw chhoh a harsat avangin Karimganj kaltlangin Silchar kawngah kein an lo haw a. Silchar aṭang Mizoram panin an rawn haw chho ta a. Kawng tluanin inbe mumal thei lovin an awm hlawm a. Intihthiamlohna tak pawh hre chiang si lovin hlim lo takin ni tin hun an hmang a. Aizawl an thlen dawn ni chuan eng vânga hlim lo nge an nih tih an inzawt hlawm a. A chhan leh vang sawi thei tu mah an awm lo. Sakawrhmuituai tlang an pelh aṭang chuan an zaiho thei ta a.
April ni 4-ah Aizawl an lut dawn a. Aizawl aṭanga mel lung pahnihna awmna hmun, Chaltlang an thlen chuan an chawl a, an ṭawngṭai a. An ṭawngṭai zawhin danglamna nei ṭheuhvin an inhria a.
Tirhkoh Zathanga chuan hetiang hian an thil tawn chu a sawi; “Aizawl kan luh dawn chuan lamlian sir, khiang bulah kan chawl a, ṭawngṭaia inhlanna kan nei ta a. Chutia kan han ṭawngṭai chu kan zain eng emaw hian min han nuai deuh sawlh hian kan hre vek nia! Hmaih a awm lo. Kan sawi deuh vek a ni. Hla sak a awm lo. Tichuan kan kal tlang leh ta a. Ni 8.4.1906, Pathian ni chu kan chawl ta a,”
Aizawlah ni 4 an châm chhungin an zin chanchinte an sawiin ṭawngṭaina te an nei ho ṭhin a. April ni 9, 1906 zing dar 6-ah chhim lama haw tur palaite thlahna inkhawm an buatsaih a. Zosaphluia’n thlahna thuchah a sawi zawhin a ṭawngṭai a, hla an sa chu mak tak maiin harhna a lo thleng ta phut mai a ni.
Tirhkoh Zathanga chuan harhna lo thlen dan chu hetiang hian a sawi; “Ni 9.4.1906, Thawhṭan zingah chuan, ‘Inthlahna a ni bawk ang a, sikulah (Hmeichhe sikul tih a ni) zing ṭawngṭaihona i nei ang u,’ an ti a. Chutia ṭawngṭaihona kan neih khar nan Kristian Hla bu 512-na ‘Kan inhmuh kan intawh leh hma chuan,’ tih hi kan sa a. Kut insuihin kan zai chu kan hlim ta êm êm mai a. Kan zai hlim thâwmah chuan mi dang an lo pungin min fin ta zel bawk a. Rei pawh niin kan hre lo. Chhun chaw ei turin an inau ri kan hre ta mai a ni. Keini chhim lam mi, hawn chhuah tum kha, han chhuahna zia ni ta nghal lo, kan châm leh ta a ni.”
An hla sa chu an tui tulh tulh a, an ṭawngṭai rual bawk a. An thâwm chu a lo ring ṭha ta hle mai a. Zosaphluia chuan an thâwm chu tuifinriat tuifawnin vaukam a hlap ri ṭhuai ṭhuai nen a tehkhin hial a ni. A ṭhen anmahni tân an ṭawngṭai a. A ṭhen chuan an ṭhiante leh an chhungkhat lainate tân an ṭawngṭai mur mur bawk a. Ṭawngṭai rei fal deuh an awm chuan hla an la nawn leh ṭhin a. Ṭawngṭai thâwm chu zai ri chuan a rawn luah lan leh ṭhin a ni. Pi Hlunziki chu mipui pungkhawm hmaah rawn ding chhuakin a lâm ta a. Sual puanchhuahna te a nei a. A thusawi chuan mi rilru a hneh hle mai a.
Pi John Roberts chuan, “Ṭawngṭai ri ring tak chu tui tak leh hlim tak maia zai ri chuan a rawn chhunzawm a, mipui chuan an ban an phar a, an taksa an sawi che a, an ke an per bawk a. A zai hlim thâwm hriaa lo kal apiang te chu harhna chuan a man ve ta zel a. Hei hian darkar 6 a awh a ni,” a ti.
He an inthlahnaa huna an zai laia an taksa chet dan hi Mairang Assembly-a an taksa chet dan nen a inang chiah a ni.
Chhim lam aṭanga Mairang harhna chhima kalte hi Aizawl aṭanga an haw chu Pu Buanga hovin Pukpui daiah an lo hmuak a. A zâna inkhawmnaah chuan Mairang harhna chhima kal zinga tel ve, Thankunga chu pen chhuak lovin a lâm hmasa ber a. Serkawnah harhna a thleng ve ta a ni.
Tirhkoh Zathanga hian 1912 October thla ni 12-ah nupui a nei a. A nupui hming chu Chawngṭhuami Chawnthu a ni. Fa 5–mipa 2 leh hmeichhe 3 an nei.
Kum 1013 aṭangin Pu Buanga puitu a ni a. Thingtlang lama kohhran lehkha thawn vel leh chhan vel lamah a pui a. Mizo Bible lehlin leh Pu Buanga Dictionary of the Lushai Language siamah a pui bawk. Kum 1916-ah Mizo ṭawng Thuthlung Thar bu hmasa ber kan lo nei ta a. Lehkha chhiar thiam an lo tam tawh a, hralh a kal hle mai a. Bible Society chuan chhut nawn leh thuai a ṭul thu an sawi ta a. Chhut nawn hmain ennawm ṭhain an hria a. Pu Buanga leh amah puituten kum 5 ennawn hna an thawk a. Pu Buanga leh amah puitu, Tirhkoh Zathanga chuan Calcutta-ah thla 5 cham chilhin an chhuttir ta a. Kum1924-ah chuan hralh chhuah theih a ni leh ta a ni.
Khawvel Indopui Pakhatnaah khan kum 1917 May thlaa France rama Mizo Labour Corps kal zingah Tirhkoh Zathanga hi Assistant Headman hna chelhin a tel ve a. Kum 1918 June thlaah dam takin a lo haw leh a ni.
A seilenna khua, Lungmawi hi Duhlian ṭawng dik hmanna khua a ni a, Lusei ṭawng kalhmang a hre hle. A hnaah a rinawm a, mi inngaitlawm tak leh taima tak a ni. Mission-ah kum 29 a thawh hnu-in kum 1933 khan a pension ta a.
Khawvel Indopui Pahnihnaa Japan ral lo len lai, kum 1942 May thla khan Lungleiah Labour Corps din a ni a. Hetih hun lai pawh hian kum 61 mi lai ni tawh mah se, Company Commander hna a thawk ve leh a. Labour turte sâwm velin a zin chhuak ṭhin a. Mizo tlawmngaihna an tih ang nei nasa mi tak a ni.
Zosapten Bible lehlin hna leh endik hna lam thawh an lo ṭan leh tak avangin kum 1948 aṭanga kum 1964 thleng, part time-a endiktu hna a thawk leh a. Pathian leh Kohhran tan a rilru leh a ngaihtuahna, a tha leh zung zawng zawng seng mi a nih avangin Mizoram Baptist Kohhran chuan pastor atana nemngheh phu hlein a hria a. Kum 1952 khan Pukpui Presbytery-ah pastor atan nemngheh a ni a, Presbytery chairman ah vawi 5 leh vice-chairman-ah vawi 4 lai a ṭang a. Pastor Zathanga hi ram thim vei mi a ni.
Kum 87 laia upa a nih tawh hnu pawhin, “Ka rawngbawl theih tawk,” tiin Serkawn damdawi ina damlo awmte kan tur leh ṭawngṭaisak turin tûk tin a kal ṭhin a. Damdawi in hotute chuan Honorary Pastor-ah an ruat a ni. Zing takah thovin a ṭawngṭai ziah ṭhin a, “Ka Pathian rin dân leh ṭawngṭaina ka rin dan hi chu mi â rin leh awih dân a ni,” a ti thin.
Pastor Zathanga hi kum 96 mi niin 5.6.1976-ah a Lalpa hnenah a chawl ta a ni.
– Familia Fanai Lalṭansanga