THANGRAM
Kum li nga kal ta aṭang khan, a khat tawkin Thangram tih hming hi a ri fo ṭhin a. NGO hruaitute leh ram hruaitute pawhin an sawi ri a, an hun pawimawh an telpui tih chanchinbu leh chanchin thar lamah hriat tur a awm leh zauh ṭhin. A ngaihventute tan chuan hriat loh theih loh a nih laiin, a ngaihven lem lote tan chuan a awmzia bo theih tak tur a ni. Tun hma deuh kha chuan Thangram tih hi sawi rik a ni ngai meuh lo va, tunah erawh chuan Mizoram ramri leh insuihkhawm lama tui mite tan chuan sawi hmaih theih loh khawpa pawimawh a lo ni ta a ni.
Tun hnai teah pawh khan Chief Minister Pu Lalduhoma’n Thangram a tlawh thu leh, Cultural Meet a hmanpui thu hriat tur a awm a. Mizo Zirlai Pawl (MZP) leh Thangram Indigenous Peoples’ Movement (TIPM) ten Cultural Meet vawi hnihna an buatsaih thu pawh tarlan tel a ni.
Mizoram khaw thlang, Zawlnuam aṭanga hnai tê, Luimawi leh Kanhmun aṭangin Thangram chu a kal theih a, Assam luh chiah hian Thangram chu kan thleng tihna a ni. Mizoram state ramri dep, khaw thlang lama awm a nih avangin, ‘khawthlang ram’ an inti mai ṭhin a; chu chu anmahni ṭawng chuan ‘Thangram’ tih a lo ni ta a ni. Thangram chhunga cheng Zofate chuan Mizoram chu ‘khawchhak’ an ti ve mai ṭhin bawk. Thangram chhim lamah Mizoram a awm a, hmar lamah thingpuife huan a ri a, khaw chhak lamah 509 Sq. miles reserve forest a ri a, tlak lamah Tripura a awm a ni.
Thangram hi tun hma (British) hun lai chuan Sylhet district-ah a awm ṭhin a. India independence hnuah Cachar district-ah dah a ni. Tun hnuah Karimganj (Sribhumi) district (Assam)-ah a awm. A ram zau zawng hi 180 Sq. miles niin, Singla Valley lam hi Ramkrishna Nagar (Ratabari) Assembly constituency-ah awmin, Langkaih valley hi Patherkandi Assembly Constituency chhungah a awm a. Thangram chhungah hian Zofa hnam chi peng hrang hrang – Chorei, Sakachep, Hrangkhawl, Ranglong, Molsom leh Kaipeng te an awm. Khaw hrang hrang sawmhnih pali (24)-ah hnam dang pawlh sawp miah lohin an cheng mek a ni. Heng lai phai zawl luah hmasa bertu an ni tih history record hrang hrang aṭangin a hriat theih a, chuti chung chuan hnam tlem an nih avangin an chep hle a, tunah hian mihring 30,000 vel niin an inchhal mek.
Thangrama cheng Zofate hian khaw chhak lama an unaute (Mizoram) lakah hian beiseina nasa sang tak an lo nei tawh ṭhin a. Mizoramin 1966-a zalenna a sual pawh khan a ṭhente chu pen chhuak vein, nunna hial ram tan an lo hlan ve a. Mizoramin zalenna a neih chuan Zofate chenna zawng zawng leh Zofate zawng zawngin chu zalenna chu neih ve an inbeisei hle ṭhin a ni. Chutihlaiin, 1986-a remna a lo awm khan Mizo District Council huam chin bak ramri zauh a ni ta si lo va, Mizoram pawna awm Zofate beiseina chu duhthusam thamral mai a lo ni ta. Mizoram chhunga Mizote’n hlim leh lawm taka remna kan lawm lai hian kan chhehvela Zofate tan chuan beidawnna mai a lo ni. Chu chu tun hnu thleng hian an la theihnghilh lo va, an sawi chhuak fo ṭhin. Mizoram hian state pawna cheng Zofate a ngaihsak tak tak lo niin an ngaih phah ta hial reng a ni.
Thangram unaute pawhin chutianga hnuchhawn ram nia an inhriat hnu chuan beiseina pawh nei tawh lovin an awm ta reng a. Anmahni enkawltu Assam sawrkar lahin Reserve Forest leh chhan hrang hrang chhuanlamin a ngaihthah em em mai si a. Hmasawnna pawhin a thleng phak meuh lo va, Mizoram Synod-in mission school a dinsakte chu hmasawnna an hmuh chhun a ni. Khaw tin deuh thawah YMA branch an din avang leh kohhran avang erawh chuan Mizoram lam chu an rawn tlangnel zui viau a. An rawn tlangnelna erawh chuan awmze neiin Aizawl a thleng phak meuh lo. Political zawng phei chuan engmah hmalakna a awm loh avangin hmasawnna an nei lem lo va. An chhehvela hnam lian zawk leh ṭhang chak tak Bengali vai hoin an chimral mai ang tih chu an hlauh ber a ni chho ta. Pun lam aiin kiam lam an pan hret hret zawk em aw tih tur a ni.
Kum 2020 a lo her chhuah chuan ṭhalai ram vei, hnam hmangaihtu an lo pen chhuak ta a. British-in duh duha ramri a siam avanga Mizoramah awm lovin, Assam-a awm zui ve mai an nihzia an inhria a. Assam sawrkar lahin an ngaihsak bawk si lo nen, hman aṭanga an duhthusam reng tawh, an unau leh Kristian puite ram – Mizorama beh mai chu an dam khawchhuah nan a pawimawh tih hriain movement an ṭan leh ta a ni.
Thangram Indigenous Peoples’ Movement (TIPM) chuan an din tirh aṭangin Thangram hi Mizoram chhungah rîn luh a nih theih nan hma an la nghal a. Mizoram sawrkar hotute dawrin, MZP-in nasa takin hma an lakpui a. Mizoramin hripui (Covid) a tawrh lai pawh khan in tinah leilet buhfai khawnin, Aizawl khawpuia ei leh bara harsatna tawkte tan an thawh ngat a ni.
Mizoram leh Assam-in ramria harsatna a tawh vanglai pawh khan Mizoram an thlawpna thuchhuah an siam a. Thinghlun lama ramri buaina thlengah pawh khan Mizoram lam an ṭan tlat avangin Assam lam pawhin tih ngaihna vak an hre lo a ni.
Thangram mipuite chuan an unau Mizote nen ram khata chen ho hi an duh ber leh thlakhlelh ber a ni a. Zofate insuihkhawmna kawnga hmalaknaah, “Mizo kan ni a, Mizorama awm kan duh e” tia ban phara hma latu awm chhun an ni hial awm mang e aw a tih theih.
Heng Mizorama bet tura an duhna hi India Prime Minister hnenah December 2020 khan Memorandum hmangin an thlen rup mai a. India Constitution Article 3-in a tarlan anga Thangram hi Mizorama telh turin an ngen hial a ni. He an memorandum copy hi Union Home Minister, Union Home Secretary, Assam sawrkar, Mizoram sawrkar leh Mizoram chhunga political party leh NGO zawng zawng an pe tel bawk.
TIPM hmalakna hi a thâmral mai lo va, Assam Assembly Speaker-in Thangram a tlawh bakah, Union Home Secretary hmalaknain kawngpui, tuk leh eng te chu a rang thei ang bera siamsak/pek nghal an ni a. Thangram unaute erawh chuan development hi kan duh ber a ni lo, Mizoram kan unaute nen insuihkhawm a, ram khata awm hi kan duh ber a ni a, chu chu kan himna tur a ni, an ti ngat mai a ni.
February 2021 khan a hmasa ber atan Thangram chhung Mualmawiah Cultural Meet buatsaih a ni a, Mizoram aṭangin mi ṭhahnem tak kalin, Pu K. Vanlalvena MP chu khuallian a ni. Khuallian ber chu Assam Police-te’n ramriah darkar thum zet an lo dang a; TIPM hruaitute pawh Covid inkaihhruaina SOP bawhchhiahah puhin thubuai siamsak an ni bawk.
Mizoram sawrkar pawhin theih ang angin a ngaihsak chho ve ta zel a. Ramri chungchang sawihona hrang hrangah pawh an chungchang hian hmun pawimawh tak a luan ta zel hi a lawmawm tak zet a ni.
Assam chhungah awm rih mah se, Mizo an nih avangin hmuhsit leh endawng an tuar mek a. Schedule tribe nihna pawh pek an nih loh bakah, hamṭhatna hrang hrang pawh an dawng ngai meuh lo. Mizoram chhungah an awm si loh avangin Mizoram angin tuamhlawm ngawt theih lah a ni rih si lo a; an dinhmun hi a harsa em em a ni. Chutihrualin, kan unau, Mizorama awm châk ngawih ngawih, chumi atana movement pawh kalpui ngamte hi sawrkar leh NGO piah lamah, mipuite pawh hian kan theih ang anga kan support an ngai tak zet.
Israel-te’n hnam lian ni tura tunlai khawvela an hmalakna kan hre tlang vek a, Mizoram leh Manipur-a Zofa–Juda sakhua vuantute an rawn ngaihsak dante a ropui ngawt mai. USA-in an mi leh sate thlavang an hauh natzia leh khawvel ram tin aṭanga an rama khawsate ‘American’ hmanga an phuar khawm dante kan hriain ropui kan ti tlang vek a, sawi nuam pawh kan ti. Hei hi Mizoram Mizote hian kan entawn a, party politics ni lo, ram leh hnam politics tak tak, sawrkar inthlak pawha inthlak ve mai mai lo tur, Zofate hui khawmna policy mumal tak Mizoramin kan neih a, kan kalpui a ngai tawh tak zet a ni.
- Manga Thomte