HMANGAIHNA
George Sand-a'n, "Kan hringnuna hlimna kawng awm chhun chu, mi dangte 'hmangaih tur' leh, mi dangte 'hmangaih nih' a ni" tiaa sawi khan rilru a khawih riau mai a. Hmangaihna awm lohna hmun chu hremhmun ang a nih theih avangin Vankhama paw'n,
"Thu hriltu'n hmangaihna thu hmanga a hrilh chuan,
Hmangaihna bak lei chhinah ropui awm lo;
Inhmangaih ṭheuh r'u ka lenrual duhte u,
Hmangaihin infak, uangthuang reng a rel lo,
Hlemhlet leh itsik, dawt thu a mausam e,
Kei ka thu leh hla ngei kha a lo ni e," a lo ti a.
C. Luri hla phuah 'Ka nun hnar kaitu' hlaah chuan,
"I hmangaihnain i lamah,
Min hip leh ṭhin bo dawn ila,
Ni eng leh chhum, ni leh thla leh arsi.
Tlang, phul leh lui, nu leh fa,
Eng leh hlim a inzawm ang hian;
Ka ṭhen thei lo che aw Lalpa,
Ka neih chhun, aw ka ngaihlu che" tiin a hmangaih a Lalpa nena an inṭhen theih loh thu kan hmu a.
Percy Bysshe Shelly-a hla 'Love's Philosophy'-ah pawh,
"Tlang leh lui an inkawp a,
Chutiangin lui leh tuipui,
Thangvana virthli te pawh chatuanin,
Inpawhna thuk taka phuar zawm an ni,
Khawvelah hian engmah a mala awm a awm lo..." a lo tih angin hmangaih leh hmangaihte an inkawp chawk ṭhin a. A tawpah pumkhat an lo ni ṭhin. Chutih lai chuan, hmangaih leh hmangaihte chu tisain awm dun thei kher lo pawh ni se, an rilru leh thinlung erawh inzawm tlatin, mual za dan karah pawh hmangaihna thinglunga inzawmna chu a hnai a, a nghet em em ṭhin.
Hmangaih leh hlu nia kan inhriatna hmun apiang hi khawvel nuam leh hlimawm a ni ṭhin. Min hmangaih lotu leh kan hlutna pawh hre lotute bul chu hmun hrehawm leh meidil tlafual a nih avangin, tute paw'n chu hmun chu pumpelha kal bosan an duh ṭhin bawk.
"Thil nihna ang ni lovin, keimahni hmangin thil kan hmuin kan thlir thin” (We do not see things as they are, but as we are) tih ang khan thil nihna emaw nih dan emaw aiin kan hmuh dan, hriat dan hian min thunun chang a awm ṭhin a. Mawi, nalh, hmelṭha leh nuam kan tih pawh hi a hmutu rilru, a tawngtu rilru leh suangtuahna rilrua innghat nia hriat chang ka nei ṭhin. William Shakespear-a paw’n, “Thil reng reng pawh hi ṭha sa leh chhe sa a awm chuang lo ve, a hmutu ngaih dana ṭha leh chhe chawp mai a ni. Ka ngaihzawng chu ṭha i ti ve kher lo vang,”tiin Hamlet-a a lo ṭawngtir a. Hmelchhe em em pawh hmelṭha deuhte nupui pasal an lo ni leh nawlh ṭhin a. Hei hi a chhan ni awma lang chu kan hmuh ve loh anmahnia thil ṭha awm an hmuh bik vang emaw, an thinlunga hmangaihna a awm vang emaw a nih hmel. Emile Zola paw’n “We are like books. Most People only see our cover, the minority read only the introduction, many people believe the critics. Few will know our content,” a lo tih bawk kha.
"Hmangaihna mit a del” (Love is blind) te pawh kan ti ṭhin angin, mi ṭhenkhat chu an pawn lam lan dana ṭha bik vak lo pawh, thinlunga hmangaihna awm avanga hmelṭha an awm thei ang a. Chutiangin, mi ṭhenkhat chu sual tak leh rilru puthmang dik lo neite pawh hmangaihna avanga lainatna lo piang avangin an ngainain an duh mai thei ang hian, mite tana hmelchhia leh duhawmna reng reng nei lo anga lang pawh hmangaihna avangin an hmelṭha mai pawh ni lovin, an duhawm em em thei ang. Pablo Neruda paw’n, “I love you without knowing how, or when or from where,” a lo tih kha.
Hetiang a nih avang hian mawi, nalh, hmelṭha, nuamte pawh hi hmangaihna nena inkungkaih niin a ngaih theih. Hmun hrehawm takah pawh hmangaihte nen chuan a nuam em em ṭhin a ni lo'm ni. Isua Krista min hmangaihna avangin keini hmelchhe ve te te pawh a thinlungah chuan kan mawi em em bawk ang.
Friedrich Nietzsche-a'n, “Thudik a awm chuang lo, hrilhfiah danah a ni ber zawk,” (There is no truth, only interpretation) a lo tih ang khan hmelṭha ber a awm thei lo a ni ang, hrilhfiah dana innghat mai mai; mi tin thinlung ṭheuhva hmelṭha hrilhfiahna awm avang a nih hmel hle. Hmelṭhatna, duhawmna pawh hi hmuh theih pawn lam mihringah chauh a lo awm lo va, amah hmangaihtu thinlungah a awm thei tiin kan sawi thei ang.
Hmangaihna tel lo hausakna, nihna sang, ropuina leh hlawhtlinnate hi a famkim tawk lo va, a khingbai tlat ṭhin. Vanram nawm chhan tur ber pawh hmangaihna ram a nih dawn vang a ni ber ang.
Hla phuah thiam Lalṭanpuia Tochhawng chuan,
"Chhaktiang kawl eng zung zamah te khian,
Hmangaihna a awm lo'm ni?
Chhemdam thlifim leh boruak thiang karah,
Hmangaihna a tel lo'm ni.
...Aw hmangaihna, hmangaihna,
Aw, ka dam chhan ber mai..." a lo tih hial kha.
Black Eyed Peas paw'n,
"People killin', people dyin',
Children, hear them cryin'
Can you practice what you preach,
Or would you turn the other cheek?
Father, Father, help us,
Send some guidance from above,
Cause people got me, got me questionin',
Where is the love?" tia an sak kha. Indona hmuna awmte chuan hmangaihna hlutzia leh ropuizia an hre chiang viau ṭhin a ni ang.
Scorpions hla 'Living for tommorow'-ah pawh:
"Let's make this world,
A better place to live,
Start to take,
Start to give.
Love's got the power,
To get it done,
To stop the pain,
Of a killing gun," tih kan hmu a.
White Lion hla 'When the children cry' tihah pawh,
"Little child you must show the way,
To a better day for all the young,
Cause you were born for all the world to see,
That we all can live with love and peace,
No more presidents and all the wars will end,
One united under God," tih kan hmu bawk.
Eng vangin kan indo ṭhin, eng vangin tual kan thah, eng vangin mahni hma kan sial ṭhin a, kan chapo ṭhin? Hmangaihna kan tlakchham vang a ni thei mai ang em?
"Hmangaihna dik tak chu, mahni aia mi dang dah hmasakna hi a ni," an lo tih angin, mahni intheihnghilh khawp mi dangte ṭhatna tur emaw, hamṭhatna tur emaw, an hmakhua emaw chauh ngaihtuahna thinlung hi hmangaihna thinlung chu a ni mai ang em. Mahse, Bible chuan, "Tin, miretheite châwm nan ka sum zawng zawng pe vek mah ila, ka taksa pawh kang turin inpe mah ila, hmangaihna ka neih si loh chuan ka tan engmah a sâwt chuang lo vang," (1 Korinth 13:3) a lo ti tlat mai. Ni e, thinlung aṭanga chhuak hmangaihna tel lo hian kan mihringpuite emaw, kan mi ṭanpui turte emaw chu duhsakna leh an ṭhatna tur duhsakna tel miah lo vin, thil ṭha a tih theih viau mai thei. Tlawmngaih hrim hrim vang emaw, ti lo thei lo dinhmuna din vang emaw, hmingṭhat duh vangin emawin thil ṭha a tih theih ang tih a chiang bawk.
Amaherawhchu, 'An rahah in hre mai ang' tih ang khan hmangaihna rah chhuah erawh hai theih a ni lo. Tirhkoh Paula paw'n, "Hmangaihnain a dawh thei a, ngil a nei bawk ṭhin; hmangaihna a infak lo va, a uang lo va, a che mawi lo lo va, mahni hma a sial lo va, a thinur duh lo va, sual lamah a ngaihtuah lo va, fel lohnaah a lawm lo va, thutak erawh a lawmpui ṭhin a; engkim a ring a, engkim a beisei a, engkim a tuar chhuak ṭhin," (1 Korinth 13: 4–7) tia a lo sawi ang khan.
Vankhama chuan, a hmangaih chu nupui atan nei thei lovin, a duh ber pasal atan neih dawn mah se la, ka lawm zel ang, tiin a sawi thei a:
"...Ka thai chang mah lo la, khiangawi mi tawnah, Hmangaih lung i dum phawt chuan lawm zel ta'ng e."
Zirsangzela Hnamte paw'n, a hmangaih chu hlim taka a awm dawn phawt chuan, mi dang kiangah pawh awm mah se la, a lawm zel tur thu a sawi bawk:
"Aw le i lungdumtu ngei chu,
Suihlung siin lo pawm ta la;
Ka hmangaihna vang che hian maw,
Hlim te'n i len chuan lawm zel ta’ ng e."
A chunga Vankhama leh Zirsangzela ten hmangaihna avanga an hmangaihte chân mai an pawi ti lo khi hmangaihna dik a ni ang em. Hmangaihna avanga thil chan ngai chu a awm thei ang tih a chiang a; amaherawhchu, kan hmangaihte ber chan erawh kan phal dawn em ni. Pathianin mihringte min hmangaih em em avang leh, a hmangaih mihringte chu ata ni leh a, chatuana nuna an neih theih nan Setana hnen aṭanga min neih let leh theih dan tur ngaihtuahin khawvelah a fapa mal neih chhun a rawn tir kha chu a nia!
Vankhama leh Zirsangzela te hla khi Mizo rilru leh nula leh tlangval inngaihzawnna chungchanga Mizote hla phuah dan phung ngaihtuah chung chuan, hriatthiam a har lo ang – an hmangaihte laka an insit avang leh rethei, pachhia, tling lo nia an inhriatna aṭanga he hla thu hi chham chhuak an ni mai thei. An duh ngawih ngawih leh hmangaih chân tak tak erawh an thinglung chhung rilah tak tak chuan an phal ngai lo vang.
Tin, hmangaihna leh duhna, ngainatnate hi a hran theih dan a awm ang. Kan duh leh ngainat, fel leh ṭha, hmelṭha leh duhawm kan tih te hi kan hmangaih nghal ringawt chuang lo thei a. Chutihrual chuan, kan hmangaihte erawh kan duhin kan ngaina tlangpui thung mai thei, hmelchhe té pawh an hmelṭhain an duhawm thei hle ṭhin ang hian. Angelina Lim-i pawhin, "I ṭhat famkim em avangin ka hmangaih che a; mahse, i ṭha famkim bik lo a ni tih ka hmuh hnu che pawhin, a aia nasa zawkin ka hmangaih che," a lo tih kha. Hetiang dinhmuna kan ding tawh a nih chuan, kan hmangaihte chu mi dang tana pek emaw, hlan emaw, chan emaw chu a har viau tawh ang.
Isak Malsawmtluanga hla phuah 'Ka hmangaih reng ang che' tihah thung chuan,
"Ka kiang mai nang e aw,
Nang hmangaih vang hian,
Mahriaka doral ka beih phal mai rawh,
I thianghlimna tur, i nun khaw nawmna tur,
A ni dawn asin.
Nang hmangaih luat vang che hian,
Kian zai ka rel mai nang e;
Mahse, hei erawh nghilh lo la,
Ka hmangaih che, ka hmangaih reng che," a ti a.
A hla thu han chhiar vang vang hian hmangaihtu hian natna ṭihbaiawm tak AIDS natna a vei a ni mai thei a, hei vang hian a hmangaih nun khua leh zel tur ngaihtuahin, a thianghlimna tur leh, a nun khaw nawmna tur ber nia a hriat avangin, kiansan mai a tum niin a lang a. A hmangaihna erawh a ngai reng thu a sawi tel.
Hmangaihnaah hian mi dangte hmakhaw ngaihna a tel ṭhin reng a. Hmasialna avanga mahni ringawt inngaihtuah theih a ni lo va, kan hmangaihte tana ṭha ber tur kan duh avangin kiansan mai pawh a ngaih chang a awm ṭhin a ni ang. Chuvangin, William Shakespeare-a paw'n, "Hmangaihna dik tak kalna kawng chu a tluang ngai lo," a lo tih kha a! (A Midsummer Night's Dream, Act I, Scene I)
Elizabeth Barret Browning (6 March, 1806–29, June, 1861) khan, "and, if God choose, I shall but love thee better after death" tiin 'Sonnet 43'-ah a lo ziak a. "Pathianin a lo la ta a nih pawhin, thih hnu piah lam ramah pawh ka la hmangaih zual zel dawn a ni," a tihna a nih hmel. He hla thu hi mawi ka tiin, ropui ka ti hle.
Mi ṭhenkhatte hmangaihna hi chuan dam chhung a daih lo fo va, thih hnu thlenga hmangaihna pawh hi sawi sawi ṭhin mah ila, thih hnu chu sawi loh dam chhung pawh a daih lo ṭhin zawng a nih hi maw! Kawppuite laka rinawm lo hi an awm fir fer mai lo'ng maw? Hmangaihna hian rinawmna a keng tel tih kan hriat thar leh a va ṭul êm.
"Hmangaih loh te nena khûangchawi dun ai chuan hmangaih takte nena bahra laih dun a thlanawm zawk," tia hmangaihna ropuizia Mizo-in kan sawina chu, tunah chuan a danglam ta a ni ang, "Hmangaihte nena bahra laih dun ai chuan hmangaih leh tho turte nena khûangchawi dun a thlanawm zawk," tiin an sawi ṭan ta a ni em. Kan value system a va hriat tehlul em. Kan pi leh pute khan bahra laih an sawi mawi lo va, hmangaihna ropuizia leh thil a tih theihzia an sawi mawina zawk a ni ang tih a chiang. Hmangaihna tel lova hausakna ringawt chu engmah a nih lohzia tarlangin, rethei tak chung pawhin awm mah ila, kan inhmangaih chuan a nuam zawk a, a hlimawm zawk tih an sawina a nih hmel asin.
Tunlai khawvel 'materialism' thupuina hunah hian hmangaihna ropuizia hre thar leh ila ka va ti êm. He meterialism huhâng hi a ni mai lo'ng maw, heti em em a nupa inṭhen an tam tâk hi? Nu paw'n a fate mi dang kuta dah a, a hnutchhiah mai theite hi a makin a va rapthlak em! A chak chak dinchanna mualah hian, a ruh no no chhuakah tihna hmunah hian, a hausa sa, a nei nung nung tihna khawvelah hian, hmangaihna mawi tak kha par vul leh se ka va ti em.
- Zoliansanga Tlau