Standard Mizo ṭawng lamtluang

November ni 2, 2025 chhuak Vanglaini chanchinbua Pu C. Chhuanvâwra ziak, "Mizo Ṭawng Ziah Dân Chungchâng" kha ka lo chhiar fuh a. Kan Mizo ṭawng ziah dân la mumal tâwk lohzia te, MLC hmalâk tawh chin leh zau zâwka MLDB ding tharin hma a lak mêkna ṭhenkhat ka lo hriat phah ve a ni. Standard Mizo sual chhuah ṭûl tia vei ve êm êmtu ka ni bawk a, hmalâk tawh chin han thlîr hian hmala mêktute’n an mamawh kaihhruaina pawimawh ni tûra ka hriat pahnih hi ṭhahnemngai takin ka rawn phawrh ve duh a, a hun lai na nâ nâ hi chuan ngaihventute tan a ṭangkai ka beisei. Mahni duh dân sawina lam a ni lo va, hmalâk dân tûr kawng kawhhmuhna ang zâwkin min lo hriatsak dâwn nia.

Standard Mizo sual chhuah tur

Mizo ṭawng zirlai bute leh Mizo grammar bute hi mimal buatsaih deuh vek an ni hlawm a, sawrkâr department hmalâkna thar a pan ṭhîn hle. Dictionary phei chu mimal kutchhuak hlîr a la niin ka hria. Mimal kutchhuakte tih lohah chuan, school zirlai bute, Synod standard te, MLC leh MAL standard te a awm thluah mai.

Sawrkâr hmalâknain Mizo Language Development Board (MLDB) hi a kal chho a nih chuan, Standard Mizo ṭawng sual chhuah dân kawng a lo awm ta reng mai. Beiseiawm leh lâwmawm tak a ni. Tûn hma ang lo takin hêng a hnuaia hmalâkna thar ṭhenkhat hi kalpui thei se, a hlawhtlin thuai ka beisei.

1. Mimal hming ni tawh lovin, pâwl or department hminga Mizo dictionary siam ni se. Ka duhthusâmah chuan, Oxford ALD angin, MLDB hmingin Mizo Advanced Learner's Dictionary (a nih loh leh, Standard Mizo Dictionary) ed. 1, 2, 3 ... tûrte chu kum tin or kum khat danah revised edition chhuak thei se, Standard Mizo chu kan er thlu mai dâwn a ni. Oxford ALD kan en chuan, Pu Vânneihtluanga’n Reader's Digest ena Lêngzêm a lo duang chhuak ta ang khân, a riruang tûr chu kan hrethiam mai âwm e.

2. Mizo Grammar bu pawh hi mimal hming ni tawh lovin, MLDB hmingin elementary or basic level leh upper elementary or intermediate level ṭhenin a hrana siam ni bawk se. Mizo grammar leh ziah dân hi a puma basic rules-ah khung luih phêt kan tum a nih chuan, a rah chhuah chu ho kan ti ngawt zâwk si ang. He lam thu hi inkawhhmuh kan la ngaih êm avângin thupui hrana sawi fiah tum ila.

Mizo grammar hmêlhmang tur

Tûn laia Mizo grammar bu leh Mizo ṭawng ziah dân bu tharte hian mumal zâwka ziah dân nia an ngaihte leh pâwl standard tharte an chhawp chhuak ṭhin a. Ka hmuh ve chinah chuan, basic grammar rules-ah rem leh rem lova hnawhin khung len vek an tum mêk niin a lang.

Entîr nân, tûn laia hmalâk dân enin, ‘mal’ leh ‘zâwng’ ziah hran tûra an rawt thar hi lo en ila. Tûn hma chuan (Bible ṭawngkamah pawh), ziah zawm ni ṭhîn kha, tunah an ṭhen ta a, a nazawngin ziah hran zêl tûr an ti mauh mai. Ṭha pawh kan ti tlâng niin a lang. Ti fuh kan ti tlâng niin an hria hi a dikna chen awm mah se, vai hmer kim an tumnaa a rem lo chung chunga ziah hran nia ngaih theih tûr a awm tho mai.

Duhzâwng, ngaihzâwng leh lâwmzâwng te hi chu huam lo (exceptions) se la, ziah dân leh chhiar dân a mâm deuh zâwk ngei ang. Chutiang bawkin, mimal leh thumal te hi chu la ziak zawm zêl mai ila a fuh zâwk thei tho tih kan hrethiam thei ang.

Grammar-ah basic rules chauh a awm lo, exceptions a tam ṭhîn tih kan hriatthiam phawt chuan, ‘mal’ nazawng ziah hran vek tûr tih burna dân (grammar rule) siam kher a ngai lo.

English grammar hi kan grammar rules sawi fiahna atân hman dân tâwk kan thiam a ngai tih chu kan hre tlâng vek a. Basic rules-ah khung luh vek theih a ni lo tih pawh kan hre vek ang. Eng ṭawngah mah exception awm ṭeuh lova suih zum vak a ni ngai lo tih hre bawk ila. Tûn hnaia kan Mizo ṭawng a hrang thei ang bera ziah dân tûr mi ṭhenkhatte’n an rawt ang hi chuan, dân (rule) pakhat kan rawt chhuah tawhah a bo a bâng awm lova hman tluan vek (one-size-fits-all rule) ṭâlh kan tum zêl zawng a nih hi.

Thuthlung Thar Greek grammar pawh hi hmân lai Koinē Greek ṭawng hlui, tûna Greek mite hman ni tawh lo, kha zirlai bu siamin mi thiamte’n an lo duang chhuak leh hnuhnawh a, kan lo zir ta a. Basic level-a khung luh vek chi a ni lo; Intermediate Grammar (Beyond the Basics) pawh kan zirin kan zirtîr a ni.

Chutiang bawkin, Mizo ṭawng literature kan neih changtlun ve hle tawh hnua grammar han duan ṭhat leh tumnaah hian, rem vak lo chung pawha khung luih leh hrût rual phêt tum ai chuan, ṭawng dangte ang bawkin grammar rules hnawk deuh zâwk leh hausa ve deuh zâwk duan chhuah tum ila; Sâppui ṭawng chhîng zo tûr Standard Mizo kan sual chhuah theih ngei ka beisei.

- Gabriel Kunga, Yangon