Mizo hnam dan leh Mizo ṭawng
Ni 24.2.2026 (Thawhlehni) Mizoram State Assembly Rorel pawlin Mizo Inneih leh Rokhawm dan siam ṭhat thu an rel kha ka han sawi belh ve hret teh ang. Bristish-in kum 1890 aṭangin Mizoram an awp ṭan a. Min awp hma pawhin kan lal leh upate chuan kan hnam danin khawtlangah a theih chen chenin ro an lo rel ve ṭhin. Chu'ng hun laia kan pi leh pute hnam dan an lo hmante chu The Lushai Kuki Clan-ah Lt. Colonel J. Shakespear-a chuan chiang takin a lo ziak bawk.
Khaw tina lal hrang hrangin an khua leh tuite chunga ro an rel dan chu a lo inan tlan theihnan, Mizo hnam dana rorelna, ‘A Monograph on Lushai Customs Ceremonies’ chu Lushai Hills awptu N.E. Parry, ICS Superintendent chuan kum 1928-a hman ṭan turin a rawn siam chhuak ta a. Hei hi ziaka Mizo hnam dan kan neih hmasak ber a ni awm e.
Kum 1952 January ni 3-4 ah Lushai Hills chhunga bial hrang hrangah District Council Member thlanna neih a ni. District Council chuan kum 1957 April ni 10-ah kan Hnam Dan chu an han siam ṭha leh ta a. Hei hian N.E. Parry Sap dan lo siam tawh chu a tifamkim zawk ta a. Kan hnam dana thubuai neitute chu – khaw tin Village Council/Court-ah Subordinate Court ah District Council Court ah a kal chho ṭhin.
Hun a lo kal chho zel a, Mizoram chu UT leh State-ah kan lo awm chho ta a. Kan hnam dan pawh tihdanglam ṭul a lo awm ta. Kum 2014-ah chuan ‘The Mizo Marriage, Divorce and Inheritance Act, 2014’ chu Law & Judicial Department, Govt. of Mizoram chuan a rawn siam chhuak leh ta a. Hei hi kan hman lai mek chu a ni ta a ni.
Tun hnaiah 9th Assembly Session ah Ni 24.2.2026-ah chuan Mizo Inneih leh Rokhawm dan siam ṭhatna chu sawiho a ni leh ta a. He dan hmang hian Mizo Customary kan hman lai mek chu siamṭhat a ni leh dawn ta a ni. India ram zau tak leh mihring tam tak zingah kan hnam dan bik hmang thei tura kan awm hi a vanneihthlak takzet a. Kan hnam dan Customary Law hman tawh, ‘A Monograph…’ leh ‘The Mizo Marriage, Divorce and Inheritance of Property Act, 2014’ pawh chu English (Sapṭawng) a ziah a ni a. Mizo ṭawng chuan a awm ve chauha ngaih theih a ni mah zawk.
Tin, Mizo Hnam Dan, 1957 leh Amendment 2005 te chu Mizo ṭawngin chipchiar ṭha taka ziak an ni a. Tun ṭum Assembly Session-a MLA ten kan hnam dan hi a theih chuan Mizo ṭawnga ziak ngei ni se, tih chu an duh dan niin a lang. Dik tak chuan kan state chhung inrelbawlnaah leh kan hnam dan ziaka dah chungchangah hian Mizo ṭawnga ziak ngei ngei hi tihmakmawh a ni zawk. I han bih chiang teh ang:
Mizoram UT 1st Legislative Assembly sitting vawi 6-na October 10, 1975-a Pu Ch. Chhunga CM kaihhruaina hnuaiah Supply Minister Pu Lalsangzuala khan, ‘The Mizoram Official Language Bill, 1974’ chu a pu lut a. Chu bill chu Ni 11th Oct. 1975-ah sawiho a ni. Lungrual takin The Mizoram Official Language Bill, 1974 chu pass a ni ta a ni a. Mizoram Gazette Extra Ordinary (Vol. XVI dt. 14.8.1987) chuan ‘The Mizoram Official Language Act, 1974’ chu sawrkar inrelbawlna leh indawrna atan Mizoram chhunga hman turin a lo siam puitling ta a. Mizo ṭawng hman chungchang heti hian ziak a ni, “The Mizo Language shall subject to the provision of section 34 of the language to be used for all or any of the official purposes of the Union Territory and different areas in the Union Territory”. He dan hian English chu Official-a indawrna thilah chuan hman theih a nih thu a tarlang bawk – “Notwithstanding anything contained in section 3, as from the commencement of this act, the English language may be used for all or any of the official purposes of the Union Territory”, tih a ni.
Sawi tur tam tak awm mah se, a tawi zawngin sawi ta ila. Mizo ṭawng chu Mizoram chhunga (Regional District 3 te tel lovin) rorelna atana hman vek tura pawm a ni. A ṭul chuan English-a lehlinna dah mai tur zawk a ni. Chuti ang khawpa Mizo ṭawng dan kan neih hnuah 24.02.2026 Assembly rorel laia kan hnam dan sawi a nih laia Dan bu chu Mizo ṭawnga ziaka dah ni thei se, ti ang dawn dawna ri hriat tur a lo ri chhuak chu, member ṭhenkhatte hian Mizo ṭawng dan kan neih hi an theihnghilh palh a ni maithei e.
Kan hnam dan hi chu Mizo ṭawnga dah lova Sap ṭawnga dah chuan; han sawi kual deuh duah mah ila, a fiah tak tak thei hlawl lo a ni. Entirnan: 1) Sazu mei dawh; 2) Thisen pal; 3) Falak; 4) Ramar talh hnan; 5) Khawnthiang; 6) Nau puak puan (Nau puak puan man); 7) Kawngka sula mak; 8) Sum lai tan; 9) Fanghma no ei; 10) Man leh mual, sawi tur tam tak a awm, duh tawk mai ila.
A hnuaia ṭawngkam pahnih hi ṭhenkhatin kan hman dan a inang lo a, han sawifiah lawk ila:-
(1) Man leh mual: Hmeichhe man sawina atan chauha hman a ni. Thil dang man neia kan sawinaah hman tur a ni lo. Ram hralh manah te, thil man inhlan leh indawr chungchangah man leh mual tih a ni ngai lo.
(2) Nau puan puak: Tunlaia ‘Nau puak puan man’ tia kan sawi hi kan piputen 1980 velah kha chuan ‘Nau puan puak’ tiin man einaah chuan an sawi ṭhin (Ref: The Lushai Kuki Clans by Lt. Col. J. Shakespeare, p. 51). Monu u-in a lo awm tleina avanga an eitir chu ‘Nau puan puak man’ tih hi a awm zawk a. A chhan chu nau puak puan chu bazara an zawrh hi Rs. 200-300 vel lai a ni. Puan man sawina awm pawh a ni. Man eina hming atan chuan Nau puak puan chu hmang leh ta ila a rem chang zawk mah awm e.
A tawp ber atan chuan kan hnam dan bu (Customary law) chu a kawmah “Mizo Hnam Dan Bu” tih ni ngei mai se. A hnuai lamah duh chuan: Inneih, Inṭhen, Rokhawm leh a tesep ti mai hi ka rawt a.
Tin, Mizo ṭawng ngeiin ziak ila, fiah zo lo deuha ziah chu Bracket chhungah Sap ṭawngin dah mai ni se, ṭha tawk hlein ka hria.
- C. Lalaudinga, Ramhlun Venglai,
PH : 9862769948