AR hmun hluia thing kih leh sawrkar hmalakna
AR hmun hlui thing upa pui pui (thingnunghak) kih loh chuan a thara hma lak a rem lohna tam tak a awm a, chuvangin, thing kih a ṭul ni turah ka lo ngai mai a. Sawrkar hian a ṭul avangin thing an kitah i ngai ang u.
Kan Aizawl khawpui lailia thing tam takte hi an upa lutuk tawh hlawm a, chu'ngte chu mihring tana hlauhawm an ni thei. Entirna’n, fâr thing hi a lianin a sang thei hle a, zung a neih dan tam zawkah chuan, ziding taka zung zu thlak lovin, lei feet 1.5 velah a zâm zawngin a bul velah an zâm darh ta ṭhin a. A lian a, a lo san viau si chuan, thlipui tleh changin a bul chawpa inkara tlu ta hmuh tur a tam ṭhin. Chung chuan a chhehvela in emaw, bungrua emaw, thil dang eng pawh a lo awm chuan a delh chhe fo ṭhin a ni. In awm lohna hmunah chuan mihring tana pawi lutuk a thleng lo chauh a ni. Tun hma kum 1945-1960 velah kha chuan Hnahlan ram Ṭiau lui kam leh hmun dangah fârpui a bul chawpa tlu kar ngêt ngût kan hmu fo ṭhin a, ṭêkin a dêng duh hle. Dan narânin thing dangte pawh a lo len a, a lo upat tawh chuan a ṭang ro leia tla chawrh chawrh a awm fo. Heng hi thing upa tawhte nihphung chu a ni.
Bûng thingte pawh hi a lo upat hle hnu chuan zar lian pui pui neiin a zâr dei duai a, a zar chuan zung thlak turin leiah a uai thla a. Chu chu amah dotu turin a tiang a insiam ta a, chu chu bûng zâr tiang kan ti ṭhin. Mahse, kan khawlai Treasury Square leh Zodin Square-a mite hi chu kawng chungah a tiang rawn thlak tur kan paih zel avangin amah dotu tur tiang nei thei lêk lovin kan siam ta ṭhin a ni. DC Office compound chhunga bung zâr kawngpui chunga awmte pawh kha engtikah emaw a la bal ngei ang a, a vela mite tan a hlauhawm awm mang e tiin ka lo suangtuah ṭhin. Mahse, vanneihthlak takin kum 2024 khan a hlauhawm zual chu an thlak ta hlauh a, a lawmawm hle mai.
Aw le, tunah chuan kan subject-ah lut tawh dawn ila. Assam Rifles chhuahsan ram hi kalphung tharin i chei teh zawk ang. Keimahniin kan thiam tawk lo deuha kan inngaih chuan khawvel park mawi ber a nih loh pawhin a palina chu a ni hauh lo ang. Chu chu Thailand rama Nong Nooch Village-a an garden khi a ni. Vanneihthlak takin Miriam Saithannguri (Faith Tours & Travel) tour trip-ah ni 13/3/2024 khan khi lai hmun park/garden khi ka han tlawh ve a, chu chu tourist mite’n an tlawh huai huai khi a ni. An thing phun nalhzia te, an lung phun siam chawp ennawm dan te, an thlai chîn, a lem leh a tak te leh thil dangte han hmu ve la, i lo hawn hun chuan i mitthlaah a châm reng mai ang. I rilruin, ‘Lawmna sawi sen loh kan hmu ang,’ tih ang mai khan i rilru chhungrilah i lawm veng veng mai ang.
A nih loh vek pawhin, Delhi sahuan velah an enkawl dan te, Delhi Garden an ti nge, Nehru-a park an tih vel an enkawl dan leh thing leh hnim hring ang pawh khu a nuamin heng lai thing tar pui pui mai enkawl hi thlak ila, kalphung tharin enkawl zawk ila; kan hlimpuiin kan chhawr ṭangkai zawk dawn lo’m ni?
Chung ram dang leh hmun dang han sawi kha ṭul lo kan tih chuan hei hi ka rawt duh. Assam Rifle hmun hluiah hian a chhunga vantlang tana ṭul zual, building an lo ruahman sa – Vanapa Hall leh a dangte hi sak dawna thing lo dîp zaptu chu paih fai ila. Tin, kawngpui zauhna tura thing dîp zaptu chu suat bawk ila. Chumi hnuah thing dang leh pangpar te ching ta ila; tlaizawng, chhawkhlei, vau, lamkhuang, theihai, fâr leh a dangte phun ila. Kan thing phun eng pawh chu a sang lutuk leh a ṭang leh hnah chep rual ila, a buk mawi tawkah cut ṭhin ni se. Heng thing cut-na hi khawl hmanga a lêr thlenga cut thei tur neih ni se.
Tin, a tlang zawl ni loah, ngaw thing ang reng deuh siam ila. Chungah chuan farṭuah leh thing lian deuh chi te pawh phun ta bawk ila. Chung ngaw thelh hnuai bawkte chu fel taka humhalh ni bawk se. A tlangzawl leh hmun ṭhenkhatah thing kara pangpar phunna hmun siam bawk ila. Hnahsin pangpar te phei chu zing takin mawi taka a par vul chûk thei a ni. Kan thing phun lamkhuang kung leh haihim hnuaiah te chuan ṭhutthlengte dah ila, chungah chuan ṭhianzaho leh a kawp tê tê pawhin chhun-palai varah pawh thlifim leh boruak dawngin han hawi thawveng se la; mi tam tak nuam ti takin khawvel hi an thlir thei dawn a ni.
Kan thing phun tura te kha kan sawi vek seng lo; a mawi leh ṭha phunin, savaina an tlan theih leh theirah thingte an lo awm bawk ang a, vateho an chiar nuai nuai hun a awm thuai ang. Tuklo te, bêmkáwng te, vakhiang te, kîltheihrawk te leh a dangte a hun zel angin an hrâm ri kan hre thei ang.
Aw le, Centre for Environment and Social Justice-in April 15, 2026-a thing kittute in dang kha in rilru ka hriatthiam pui che u a. Kan Aizawl khawpui leh a chhunga thing leh mau in lainat dan hi a va ropui em. Mi tam tak, mi dang rilru nâ pawh an awm ngei ang.
Mahse, hetiang hian kalphung tharin i thlir teh ang u. Tuna thing upa pui pui ringawt hi ni loin, ram dang pawhin an hmun hlui an chei dan te nen kan ram mil zawng siin a tharin sawrkar hian chei a tum a ni tih hria ila. ‘Thil hluite chu an ral ta, ngai teh, thilte chu a lo thar ta,’ tih ang mai khan, Assam Rifles ram hlui hi a thara mawi zawk leh ṭha zawk, khualzinte leh ṭhangtharte a chhung leh ngaw hnuai vel an chen theih nan, a thara din hi Committee leh sawrkar hian a tum a ni tih hi i pawm thiam ang u. Kan hmangaihna erawh chu a pangngaiin kal zel rawh se.
- C. Lalaudinga, Ramhlun Venglai. Ph. 9862769948