Written by
- Rev. Dr. C. Vanlalhruaia
Serampore College

Environment humhalh vs development kalpui

Thumal pahnih an nihna leh thil tum inan avâng ni miah si lo (inkalh tlat ni lawi si), nimahsela sawi kawp fo leh kal dun reng ṭhîn chu environment leh development hi a ni âwm e. Tûnlai khawvêla inhnialna leh thu inchuh tamna ber zinga pakhat chu environment humhalh leh development kalpui inkâr thu hi a ni. Environment humhalhtute hi development duh lova puh an ni fo va; development kalpui duhtute pawh environment hma khaw ngai lo a puh an ni bawk ṭhîn. Chûngte avâng chuan an pahniha rualkhai taka kalpui a ṭulzia kan en ho dâwn a ni.

Environment humhalh leh development awmzia

Environment chu min hual vêltu tiin kan sawi thei a, thing leh mau, boruak, tui, lei, leh thil nung leh nung lote pawh a huam vek âwm e. Environment humhalh awmzia chu chhiatna laka min hual vêltute vên emaw, an chhiat zêl loh nâna humhim leh siam ṭhat hna thawh tihna a ni. Development awmzia chu ni tin khawsak, ei leh bar hmuhna kawnga mimal leh ram hmasâwnna tiin kan sawi thei ang. Hei hian ken tel tam tak a nei a; damdawi lama hmasâwnna, inkalpawhna ṭha, inbiakpawhna ṭha, bungrua leh hmanraw ṭha, eizawnna hlâwk leh ṭha, leh ni tin khawsak awlsamna te hi a langsâr zualte chu a ni âwm e.

Development sîr lehlam

Development hi mimal, chhûngkua leh ram hmathlîr ber niin, politician-te inzuarna ṭawngkam lâr tak leh tum ber pawh nasa taka development thlentîr a ni. Kawng tam taka khawsak awlsamna a thlen avâng hian thil ṭha leh ṭangkai tak a nihzia tuman kan pha thei lo vang. A sîr lehlam kan en erawh chuan development hi inthliarna leh indaidanna hmanruaah hman a ni fo. Khawthlang ramte (western countries) hian ram changkâng (developed country)-ah inngaiin, khawchhak lam chu ram hnufual (underdeveloped country) tiin an sawi mai ṭhîn. An hmanraw hman leh thil neihte kha changkânna tehfunga hmangin a nei ve lote chu ram hnufualah an puh ta mai ṭhîn a ni. Hmuh theih hmasâwnnaah an insâwr bing a; hmasawnnain a ken tel nun ṭha lo leh sualna hrang hrang erawh an hmuh kân ve fo mai.

A sîr lehlam dang leh chu environment chhiatna a thlen chungchâng hi a ni. Inkalpawhna a ṭhat dâwn chuan ramngaw ṭhiah a ngai a. Chu chuan lui tuiah nghawng a nei a, ramngaw ṭhiah chuan khawvêl a tilum zêl bawk. Thil siam chhuah kawnga hmasâwnna a thlen dâwn chuan leilung hausakna nasa taka hman ral a ngâi a. Thilsiamte tawrhna mai bâkah mihringteah tuarna thlenin, in hmun lo ram chân phah avânga khaw sawn ngai ta hial te pawh an awm. Development kalpuina avânga hmasawnna dawng pha ve si lote hi a tuar nasa ber ber an ni leh fo ṭhîn hi thil buaithlâk tak a ni. Hêng zawng zawng hian leilung chhiatna (ecological crisis) a thlen nasa a. Kan chênna khawvêl boruak, tui leh leiah harsatna thlenin, thilsiam zawng zawngten a nghawng chu kan tuar leh ṭhîn.

Zawhna chhan harsa tak lo awm ta chu, development hi kan âwn lo tawp mai dâwn em niang? Hmanlâi khawvelâh lêt lehin mâwlmang takin kan nung leh mai dâwn em niang? Kan pi leh pute hun lai khawvelâh i let leh mai ang u, tih ngawt lah a theih si loh. Development hi mihringte mamawh, a tel lova kan awm theih miah loh thil a ni a; chutihrual chuan, environment tel lo pawhin kan awm thei chuang lo. Tichuan?

Rualkhâi taka development leh environment humhalh kal duntîr kan mamawh

Environment humhalh pawimawhzia kan hriat reng laiin, development hnathawh zawng zawng dodal vek hi a dik lo tih pawh kan pawm a ṭûl a. Development hi mihringte mamawh pawimawh, environment ang bawka a tel lova kan awm theih loh a ni. Chuvâng chuan, environment humhalhtute hian development hnathawh zawng zawng hnial mai lovin, engtin nge chhiatna thlen tlêm thei ang berin kan kalpui theih ang, tih zawhna hi ngaihtuah tel a ngai viau mai. Development kalpui a nih hian heng–thing tam tak phun belh, ramngaw humhalhna ruahmanna fel tak neih leh environment a tihchhiat dan tur zirchianna fel taka kalpui te hi ngaihtuah tel zel erawh tih ngei ngei tur a ni. A pakhat zâwk zâwk thlauhthlaa kan kal dâwn a nih chuan buaina kan tâwk dawn tho tho. Chuvâng chuan, a tel lova kan awm theih loh thil pahnih, environment humhalh leh development hi a rualkhai thei ang bera kalduntîr kan mamawh a ni. Hmalâk theih dân tûr kawng han târ lang ila.

Sustainable development (hmasâwnna tluantling kalpui): Hmasâwnna tluantling tia kan koh mai hian environment hmâkhaw ngâi tak chunga development kalpui hi a tum ber a ni. Hmasâwnna chu a tlo em, tâwp mai thei a ni em, kal zêl tûrin hmanrua leh chakna nei a ni em, tihte hi zawhna tûrte a ni. Brundland Commission chuan sustainable development hi ṭhangthar lo awm zêl tûrte chanpual ve tûr hmang zo vek lo va, tûnlai khawvêl mamawh phuhru tûra hmasâwnna kalpui, tiin a sawi fiah a, a pawmawm viau mai. Hmasâwnna kan kalpui dânah ṭhangthar lo la awm tûrte hman ve tûr awm lêk lova leilung hausakna kan hmang zo a nih mai chuan hmasâwnna tluantling a ni ngai dâwn lo. A awmze dang lehah chuan, khawsak awlsamna leh hlâwkna thlen ringawt hi sustainable development ni lovin, mihring leh thilsiam dang hmâkhaw ngai tak chunga hmasâwnna kalpui hi inbûk tâwk taka development leh environment humhalh kalpui dan ṭha ber a ni.

Environmental stewardship (Environment enkawl/vênhim): Rualkhai taka development leh environment humhalh kalpui tûr chuan thilsiam dangte enkawltu leh vênghimtu kan ni tih inhriatna aṭanga engkim thlîr a ṭûl. Hei hian thilsiam dangtea nghawng a neih tûr ngaihtuah lêk lo, bituk leh chin lêm nei lo development kalphung a do va, a pahniha inbûk tâwk taka kalpui tûr a ni tih thupuiah a nei. He thlîrna hi development leh environment humhalh rual khâi taka kalpuina hmanraw ṭha tak a ni.

Eco-friendly infrastructure (Environment mil/ngeih zâwng hmanrua): Khawpui ṭhang chak lutuk (urbanization) hi environment tichhetu lian tak pakhat a ni a. Khawpui zauh zêlna leh mihring tamna hmunah chuan mamawh a lo tam nge nge a; chu chuan environment-ah nasa takin nghawng a nei zui ṭhîn. Chuvâng chuan khawpui zauh zêlna kawngah leh ni tin khawsaknaah environment mil/ngeih zâwng hmanraw hman leh hmunhma din hi thil ṭûl tak a ni ta! Hemi kawngah hian mimal leh sawrkar te hian tih theih tam tak kan nei a; kêa kal uar te, veivahna atâna public transportation hman ṭangkâi te, hman khat daih plastic hman tlem tial tial te, bawlhhlawh paih kawnga fimkhur te leh thing phun leh enkawl zui te hi awlsam taka hma lâk mai theihna kawngte an ni.

Paradigm of development (Hmasâwnna tehfung): Khawsak awlsamna hi mi nâwlpuiten hmasâwnna (development) tehfung atâna kan hman ber chu a ni âwm e. Environment chhiatna a thlen em tih leh environment humhalh nên a kal kawp em tih lam erawh kan ngaihtuah thleng lo fo. Hmasâwnna tûra ruahmanna leh hmalâknate hian environment tâna chhiatna a thlen leh thlen loh hi hmasâwnna dik tehfung atân a hmanraw ṭha ber a ni. A tichereu zâwng hlîra hmalâkna hi thil dik a ni lo va, environment humhalh nêna kal kawptîr hi hmasâwnna dik kalkawng chu a ni.

Tlipna

Hmasâwnna tluan tling nei tûr chuan environment zai ngai taka hmasâwnna kalphung duan leh kalpui hi tih mâkmawh a ni. Mimal leh pâwl tlêmtê hlâwkna tur leh hamṭhatna tûr thlir lo va, mi nâwlpui leh a tam thei ang berin an chhawr theih tûr hmasâwnna buaipui a ṭûl. Chumi piah lamah chuan, ṭhangthar lo la awm zêl turte’n ni tin mamawh–tui, lei, boruak ṭha, leh thing leh mau, adt. hnianghnâr taka an dawn theih leilung hausaknate hmang zo mai lovin, an hman ve tûr hnutchhiah hi mi tin tih tûr a ni e. Tichuan, environment humhalh leh development kalpui hi inkalh lohvin rualkhai takin a kal dun thei dawn a ni.


- Rev. Dr. C. Vanlalhruaia, Serampore College