Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

Tun hma leh tun hnu

Tun hma, kan hriat ve phak chinah kha chuan kan khawtlang nun hi a nuam viau ṭhin a, chhungkua, kohhran leh khawtlang nunah khan chuti takin harsatna a awm lo bawk a, a nuam em em ṭhin. Khaw khat veng khata awmte kha kan inhre pawhin mikhual rawn kalte pawh an langsar viau ṭhin bawk.

Chutianga inhriat ṭhatna chuan kawng tam takah inpumkhatna pawh a thlen a, harsatna leh mangan hunah pawh inṭanpui kan lo awlsam nge nge zawk a. Mitthi awm nikhuaah ngat phei chuan Mizote kan inhmangaihna leh ṭhatna sawi tur tam tak a awm. Hnam dangte aiin kan inhmangaih zawkin, chhiatni ṭhatniah te pawh kan inlawmpui a, kan intawrhpuina ang em hi chuan an ti ve dawn em ni tih tur a ni hial awm e. Tlawmngaihnain min phuar khawm dan leh kan nunpui dante pawh sawi tur tam tak a awm. Mitthi a han awm chiah a, nulain an tih tur an hre nghal a, tlangvalin an tih tur an hai lo bawk a, pathlawi leh patling lamin hrilh ngai miah loin an tih tur dik tak an ti chat chat bawk. Ziak awm hauh si loin mitthi chhungte chet ngai loin ṭhenawm khawvengte chuan an tih tur ṭheuh an ti a, chhungkua ngei ngei pawh inhrilh hriat chawp a ngai hek lo.

Zo nun mawi tih hi hnam dangin min chîm buai hma leh keimahni chauha Mizote kan awm lai hun kha a kâwk bik kan ti lo thei lo ang. Kumpinu sorkar chak takin kan ram an rawn luh hma, kum 1890 hma lam kha niin lal neia khawtlang mipui kan awm lai hun kha a ni. Chung lai hunah chuan mi tin eizawnna kha lo neih a ni a, kan hnathawh a inang a, kan eizawnna pawh a inang tlang hlawm vek bawk. Zingah chaw funin kan chhuak a, tlaiah hawng lehin, zan lamah erawh kan hahdam tawh thung a. Tlangvalin nula vawk chaw chhûm an vilpui a, lêng haw ar khuan hunin hnar haw ngai hauh loin mahni in ṭheuhah an hawng leh mai a. Chutiang chu ni tina an hun hman ṭhin dan a ni tlangpui.

Zo nun mawi par vul lai chuan mipa tan awm mai mai a theih ngai loh a, damlohna a nih ngawt loh chuan hna thawk loin inah an awm ngai lo. Thatchhiat a rem lo a, mi dang aia thawk tam leh thawk nasa nih chu mipa thinlunga bet tlat a ni ṭhin. Chutiang bawkin hmeichhe dinhmun pawh ziak loh dan bawk a ni a; zingah hma takah thoin tui an chawi a, buh an dêng a, eirawng an bâwl a. Chaw ei khama thlawhhma lama feh dawn pawhin an mipate leh an láwmte hmanrua leh chaw funte an phurhsak a, haw lamah pawh thing an phur hawng leh bawk.

Hmeichhe dinhmun hi a hrehawm hmel viau nâin mipate hian an thlavang erawh an hauh na hle ṭhin thung. Ziaktu tam tak leh sawitu tam takte hian kan Mizo khawtlang nunah hian hmeichhiate hi dinhmun chhe tak leh zalenna rahbehsak ang hial awm anga sawina hmuh tur a awm leh zauh ṭhin. Hei hi thu belhchian dawl lo tak a ni. Kan Mizo hmeichhiate hi pi leh pute hun lai khan dinhmun chhe takah an awm lo a, an zalenna rahbehsakin an awm ngai lo. Kan ṭawngkamah ‘Hmeichhe finin tuikhur ral a kai lo’ tih te, ‘Hmeichhe thu thu ni suh, chakai sa sa ni suh’ tih te, ‘Hmeichhe ṭawng mênah thlak rawh. Hmeichhia leh uipui chu lo rûm lungawi ve mai mai rawh se’ tih te, ‘Hmeichhia leh palchhia chu thlak thiang a ni’ tih te, ‘Hmeichhia leh chakaiin sakhua an nei lo’ tihte avang hian khawtlang nunah hmeichhiate dinhmun hi a chhe viaua ngaih tur a ni ngai lo.

Heng ṭawngkamte hi hmeichhe dinhmun sawi nêpna lam hawia ngaih tur a ni ngai lo. ‘Hmeichhe finin tuikhur râl a kai lo’ tih hi hmeichhe dinhmun dah hniamna lam sawina a ni lo a, tuikhur râl chu ramhnuai a nih mai ṭhin tawh avangin sakawlh leh râl rawn chhuahna lama ngaih a ni ṭhin. Chutiangah chuan hmeichhe tan tih theih a tlem ṭhin avangin ṭawngkamah hmeichhe finin tuikhur râl a kai lo an ti mai ṭhin a ni.

‘Hmeichhe thu ni suh, chakai sa sa ni suh’ tih pawh hi hmeichhe hlahthlemna ṭawngkam mai chauh a ni a. Chakai hi sa ni ve tho mah se la, silai leh thang hmanga hawn ngai lo a nih vang hian chutianga sawi hluai chi a ni ngai lem lo. Chutiang bawkin hmeichhiate pawhin eng thu pawh sawi se la, patlingin khin ena an en ngai loh avang zawkin a ni. ‘Hmeichhe ṭawng mênah thlak rawh. Hmeichhia leh uipui chu lo rûm lungawi ve mai mai rawh se’ tih pawh thu inbah sual chánga hmeichhia zawkte hlahthlemna ṭawngkam a ni.

‘Hmeichhia leh pal chhia chu thlak thiang’ tih pawh, nupa chu loh theih lohah inṭhen ngaiin an awm thei. Pi leh pute danah pawh nupa inṭhenna hi awm thei a niin khap bur a nih loh dan pawh hmuh tur a awm. Chuvangin, inneih tawh chuan inneih reng tur tih dan khauh tak a awm bik loh avangin mipa chuan a nupui chu a thlak thiang lo em ni tihna ang deuh a ni ber. Chutiang bawkin ‘Hmeichhia leh chakaiin sakhua an nei lo’ tih pawh hmanlai kan pi leh pute ngaihdanah chuan sakhuana thil reng reng hi mipa tih tur vek niin, hmeichhiate chu mipa zara nung a, mipa kêp ngai veka an dah vang a ni.

Hetianga mipa leh hmeichhe dinhmun fel taka thliarna a awm sa avang hian kan pi leh pute hunah khan nghet takin ngaihdan an nei a, hmeichhiate chu an dimdawi thiam em em ṭhin. Ziaktu pakhat chuan, “Khawvel hmeichhiaah hian Mizo hmeichhiate hi an vannei ber awm e, Charter of UN leh Indian Constitution-a mihring intluktlanna tur atana dan awm zawng zawng hi zalen takin an chang vek ang a ni,” tiin a ziak hial a. Kan hmeichhiate hi dinhmun rahbehsak leh hnuaihnung taka awm hi an ni lo tih kan hriat a ṭha hle mai.

Pu B. Lalthangliana chuan, hmasang Mizote’n hmeichhiate an rapbet em, tih zawhna chu, “Hmasang Mizote khan hmeichhiate an lo rapbet awzawng lo ve,” tiin a chhang. Hmeichhiate kha rahbeh an ni ngai lo a, mipa aia chungnung an ni lo a, mipate hnuaia awm an nihnaah khan an tih turte pawh mumal taka thliar fel sa thlap a ni zawk ṭhin. Entir nan, chaw chhum leh chawhmeh siam chu hmeichhe tih tur a ni a, mipa tih atan a mawi ngai lo a; thawmhnaw sûk tur awm se la, mipa sûk a mawi hek lo. Chutihrualin, hmanraw hriam leh bil chungchangah hmeichhe inrawlh a mawi lo leh a, mipa tih tur liau liau a ni. Hmeichhain pûm a kai tawh meuhah chuan mi dang zawng aia chhersak hmasak ngei ngei tur a ni. Chutiang bawkin mipain tuikhur lam a pan tawh chuan eng anga tuikang lo nghak pawh awm se la, ken ngei ngei tur a ni bawk.

Tun hmaa mipa dinhmun leh mawhphurhna kha a sangin a tam em em a, sakawlh leh ral hmaah hmeichhe hmaa an din a ngai a, dawrawm leh awngrawp zawk hmeichhiate chu thlamuang taka awm tir turin mipate chuan in lamah leh ram lamah pawh hma an hruai zel ṭhin a. In leh lo din leh ei tur ngaihtuah pawh mipa kuta awm vek a ni. Thlawhma siam pawh an kut vek a nih avangin inchhung khur khawsak zawng zawngah an inrawlh ngai tawh lo a, hmeichhe kuta dahin, tapchhakah ṭhu reng mah se la, bai liam chu an chawh turah an ngai ngai lo. Chutiang a nih avang chuan mo thar tan pawh mi dang thawh hmaa thawh a ngai a, mi dang in tura thingpui lo lum peih diam a ngai ṭhin.

Tunah erawh chuan mipa tih tur leh hmeichhe tih tur bik pawh a awm hrang tawh meuh lo, Mipa eirawngbawl a zahthlak tawh loh a, hmeichhiate pawhin hmanrua an tât hriau hriau tawh mai bawk. Engkim kan khawih tlang tawhin, engkim kan inhman ṭâwm ta vek mai a nih hi. Inchhung khawsakna hmunah pawh mipa tih tur leh hmeichhe tih tur a awm hrang tak tak tawh lo a, eirawngbawl leh chhuat nawh te pawh kan khawih tlang vek tawh a, pa fel tak takte pawhin thleng an sil fo mai ta bawk. Politics thlengin hmeichhe hming lam rik tur a awm fo ta mai te pawh hi kan intluktlanzia lanna a ni kan ti lo thei lo ang.

Thu leh hla lamah pawh hmeichhiate dinhmun a ṭha tawh hle a. Kum 1901 chhiarpuia ziak leh chhiar thiam zinga mipa 736 an awm laiin hmeichhia chu 25 chauh an awm a, an la tlem hle a ni. Ṭiau kan thlak hmain Pi Hmuaki chuan hla eng emaw zat a lo phuah tawh a, Saikuti pawh hla phuahtu hriat hlawh tak a ni. Kum 1920 hnu lamah phei chuan Lalruali, Chali, Thangvungi leh Romani te chuan hla nalh tak tak an phuah chho zel a. Thu lamah pawh Nuchhungi, Khawlkungi, L. Thanmawii te pawh an rawn awm chho zel bawk. Tunah phei chuan mipa leh hmeichhiate hi thu leh hla lamah kan inzat deuh thuak tawh hial awm e.

Hetianga dinhmun inang deuh renga kan awm tak avang hian kan ṭawngkam hman ṭhinah ngei pawh tun hma anga ṭawngkam kan hman ṭhinte chu hman a rem tawh chiah lo ang. Mipa zawkin chungnung zawk kan intihna hi thil tam a nih tawh loh avangin hmeichhe chunga inti mipa taka ṭawngkam kan neih hi a mawi tawh lo hle. Chutiang zelin thil tihna hrang hrangah inthliarna a awm sa a nih ngawt loh chuan hmeichhia leh mipa lo intihhran ngawt hi a rem chiah tawh lo. Inchhung khawsakah pawh kan tih theih leh thiam zawngah chuan inti mipa taka hmeichhia zawk chettir reng chu a mawi tawh lo bawk a; kan theihna hmun apianga inṭanpui tawn hi a lo nuamin inlungrualna atana thil pawimawh tak pakhat a ni bawk.

Tun hma lama hmeichhiain buh leh chhang an dêng a, thei leh thei loa hah taka an deng ṭhin kha an tih tur ngei ngei pawh ni se la, an khawngaihthlak hle. Tunah erawh khawl hmanga buh leh chhang den a nih loh pawhin mipa zawkin a tha rum, a den hah lam an changin hmeichhiate chuan a ṭhap fai leh a hna nem deuh zawk chauh an khawih ta a; chutiang tur tak chu ni awm reng a ni. Chutih rual chuan, mipa zawkin mipa a nih ang ngeia a tih tur hlen zo lo leh a mawhphurhna hlen zo lo lutuk, entir nan, chhun zan zawma rui ṭhin ang chi a nih chuan hmeichhiate hi hrilh ngai loin an pawngpawrh nghal vat zel mai ṭhin. Inchhungah pawh hmeichhia zawkin ro an rel thuai thuai zel a, mipa tan a zahthlak theih chang a tam duh. Chutianga hmeichhia zawk lalna inc hhungah chuan mipa an tlawm ngawih ngawih a, in chhunga pa ber chu pawnfèn féng tlak ang hiala chhuah an nih phah ṭhin.


- Mahmuaka Chhakchhuak