Written by
- Dr Lamginsang Thomte Postdoctoral Fellow ANRF-NPDF (PDF/2023/002542) Department of Forestry
Mizoram University Email: ginruo@gmail.com Mob: 9612686459

Khaw lum leh hunbi nei lo ruahsurin sik leh sa inthlak danglam a entir

Aizawl a research neih thar in sik leh sa inthlak chungchangah chanchin ngaihtuahawm tak an zir chhuak a. He research hi Dr. Lamginsang Thomte zir chian niin, ANRF-NPDF scheme hnuaia Dendrochronology Laboratory, Department of Forestry, Mizoram University-a Postdoctoral Fellow ni lai mek a ni a, Dr. Keshav Kumar Upadhyay hnuaia zir a ni. He research-ah hian Aizawl hmun hrang hrang atanga ruahtui tam lam leh khaw lum lam tehna chhinchhiahna (data) kum 74 hnu lam an lo lak khawm tawh chu zir chian niin, nitin khawml um lam chu chawhrualin kum tin a sang telh telh tih hmuh chhuah a ni a, kum 1990 aṭang hian a zual tih hmuh chhuah a ni bawk.

Kum khat bi chhunga a lum lai ber hi Khuangchawi thla (October) leh Sahmulphah thla (November) chhung a ni a, ruah sur inṭan hma (post monsoon season) hi kum khat chhunga a lum lai ber a ni. Chhinchiahna aṭang hian kum tin thlasik hun chhung hi a tawi zel a, chawhrualin khaw lum zawng hi a lum telh telh a, khaw vawh chhung a tawi telh telh bawk. Kum khat chhung a sik leh sa inthlakna hi a te tham hle a, mihring tan a inthlak hi hriat theih ni lo mah se, rannung leh thlai hnah te leh mihring nunphungah nghawng a nei thei a ni. Hriselnah huang chhung kawng hrang hrangin a nghawng thei a, khawsaknate a tibuai pha bawk. Nunna leh kan chhehvel ah nghawng a nei thei bawk a ni.

Figure Trends in annual rainfall and temperature (1951–2024)

Aizawla ruahsur hunbi pawh hi a inthlak zel a. Mizoram hi India rama ruah tlak tamna pawl a ni a, Mizoram pumpuia chawhrualin, ruahtui mm 2000 kum tin a dawng anga chhut theih a ni. Zirchiannaah hian ruahsur hun hi inthlak danglam zelin, hunbi neiin a sûr lo a, thlaite’n ruah tui an mamawh hun lai fûr inṭan tir lam leh a tawp lamah ruah tui a tlem telh telh tih hmuh chhuah a ni. Aizawl district hmun hrang hranga loneitute chuan sik leh sa vanga ruah sur hun inthlak avang hian harsatna chi hrang hrang an hmachhawn ṭan der a. A hun takah thlaite’n ruah tui dawng loin, ruah sur hunah a sûr vak zel avangin thlai a tichhe thung a, chu mai bakah, khaw lum vangin thlai tichhe thei a tam phah hle bawk.

Mizorama lui leh lui tê te hi tuihna aṭanga luang chhuak a ni tlangpui a, ruahtui tlem hian lui tui leh tui hna aṭanga tui chhuak a titlem a, hengte hi kan tui mamawhna sang zel a phuhruk zo ta lo ṭhin a ni. Hetihrual hian, ruah a surin a sur nasa thei hle a, chhinchhiahnaah chuan darkar 1-a ruahsur hian kum danga thla khat chhunga sur zat nen a inhen titih ṭhin. Ruah tui tam thut hian leimin leh tuilian a ti hluar a ni.

May 2024-a Cyclone Remal vanga ruah tui tam huk avanga Aizawl leh Mizoram hmun hrang hrangah leimin thlenin, chhiatna tam tak a thleng a, sik leh sa inthlak danglam vanga khuarel chhiatna te a lo thleng mek a, tuar nasa thei dinhmunah kan ding mek tih a lang chiang. Mithiamte chuan sik leh sa inthlak danglam vanga tuipui lum vangin cyclone a nasat phah an ti. Mithiamte sawi danin, khaw lum vang hian leilung ṭhatna a tichhe thei bawk niin an sawi. Khaw lum vangin lei a ro chak a, ruah tui tam thut nen chuan tui lian a thlen ṭhin niin an sawi. Khaw lum vang hian Dengue leh natna dang hrang hrang la awm ngai lo te a hluar phah thei bawk.

He zirchianna atanga kan zir tur chu, leilung leh chhehvel humhalh a, kan boruak tibawlhhlawh lo zawnga kan nunphung kan her danglam zel theih nan inzirtirna leh inkaihhruaina ṭha tak neih chhoh zel a ngai. Mithiamte sawi danin, hmalakna awm lo a, tun hnai nunphung ang renga kan kal chuan sik leh sa inthlak danglam a nasa tial tial dawn. Ṭhâl a rei ang a, ruah sur hunbi a mumal lo ang a, heng hian khuarel chhiatna a thlen belh zel ang. Thu lawmawm lamah chuan, invenna tun aṭanga ṭha taka kalpui theih chuan sik leh sa inthlak nasa lutuk tur hi a la ven theih a, tuihna leh lui te humhalh ṭha a, leilung leh chhehvel humhalh zawnga lo neih te, kan ram leh thingkung te humhalh ṭhat hian nghawng thui tak a la nei thei a ni.

Sik leh sa inthlak te leh hunbi nei loa ruah surte hian thui takin kan nunah nghawng a nei a, khawtlang leh ram anga inlungrual taka kan thawhho a ngai a ni.

- Dr Lamginsang Thomte

Postdoctoral Fellow

ANRF-NPDF (PDF/2023/002542)

Department of Forestry,

Mizoram University

Email: ginruo@gmail.com

Mob: 9612686459