Time (Hun)
"Nanga ngaih chuan kum sangkhat hi nimin ral ta ang lek kha a ni si a. Zan ven khat chhung ang lek bawk a ni," Sam 90:4
Hun hi thil inthlak tehna emaw sawina chi khat kan ti thei awm e. A tehfung kan hman azirin hun hi sawi dan leh thliar hran dan hrang hrang a awm thei bawk awm e.
Kan lei (earth) vir kual dan leh ni (sun) a hel kual dan milin hun, ni leh kum te kan chhiar a. Helix Nebula or Eye of God, kan lei aṭanga 694.7 light years vela hla a awmah khian hun leh ni chhiar dan a dang ngei ang.
Thil khawih theih zawng zawng hi atom tam tak awmze nei a intel khawmin a siam a. Atom pakhat chhunga nucleus-te chu electron in mumal nei takin a hel kual a. Nucleus aṭanga an awm hnaih dan azirin, electron awm hnai chu thahrui hniam (low energy state) leh a awm hla chu thahrui sâng (high energy state) an vuah a. Electron thahrui sâng aṭanga thahrui hniama a zuan sawnin thazungzam (radiation) a pe chhuak ṭhin. Thil bul (elements) zawng zawngin he thazungzam inṭhen let (oscillate) zat bituk fel tak an nei vek a. Cesium-133 atom electron thahrui sang aṭanga thahrui hniama a zuan sawnin thazungzam a siam chhuah chu second khatah vawi 9,192,631,770 a inṭhenlet hman a. Hei hi kum 1967 aṭang khan International System of Units chuan second tehfungah an hmang ṭan a ni.
Quartz sana (battery or solar cell watch) a hun vawngtu ber lung darthlalang (crystal) hi second khatah vawi 32,768 a che der der (vibrate) a. Sana chhunga lung darthlalang vawi 32,768 a chet der der apiangin second khat a kal ve zel a; chu chu cesium-133 atom thazungzam vawi 9,192,631,770 inṭhenlet chhung nen a inzat chiah a ni.
Hun inang kan hman tlan theih nan hun vawngtu leh bithliah fel fai tak nei mah ila, kan awmna hmun leh thlir dan hian kawngro sutna chin thui tak a nei awm e. Thlawhtheihna a thlawh laiin a chhungah ball vawm sawt se la, thlawhna chhunga chuangte chuan ball chu a sawhna ngaiah a sawt let leh zelin an hmu ang. Lei aṭanga lo thlirtu erawh chuan ball chu a sawhna ngai a sawt lovin darkar khata mel 500 aia chakin rin ngil (line) a zawh niin an hmu ang.
Kan awmna lei leh van thengreng a hun dang lam theih dan pawh hi mak ve tak a ni. Entirnan kum 1972 khan kum 15-a upa phir unau pahnih chu Krismas lawmna ruai an ṭheh laiin pakhat zawk chu van lam mi (alien) -in boruak lawng chak takin hruai boin, black hole bul velah thlawh kualpui ta se la. A unau phirpui lei a awm zawkin kum 2013 Krismas ruai a kil lai takin van lam miten an rukbo a phirpui chu leiah rawn dah let leh ta se. Leia awm zawk chu kum 41 a lo ni tawh ang a, an ruk boa phirpui erawh chu kum 16 emaw chauh a la ni thung ang.
Kum 1971 khan atomic sana inang chiah pahnih, pakhat zawk chu leiah awmna sawn lovin an dah a, pakhat zawk chu thlawhtheihna chak tak hmangin khawvel an hel kualtir a. Lei heltu sana chu a kal muang zawk tih finfiah a ni. Tunlaia zirchinna neih mekah pawh Sikeisen (mars) leh kan awmna lei (earth) a hun kal dan a danglam tih hriatchian a ni tawh.
Tun hun (present) kan tih pawh hi kan tehna azirin a inang lo thei. Tuna ni (sun) eng kan hmuh hi minute 8 leh second 20 vel kaltaa mi kha a ni a. Sikeisen enhlatna hmanga kan thlir hian minute 15 vel hma lama a awm dan kan hmu a ni. Entirnan Ni (sun) ah leh sikeisenah khian intlanchaksiak (500 meter race) tlan ṭan dawn lai hmu ta ila, ni leh sikeisenah chuan intlansiak an zo tawhin lawmman an sem tawh hial mai thei. He khawvelah pawh tlangsanga chengte aiin phaizawla chengten hun an hmang muang zawk, a chhan chu lei hipna/rihna a nasa zawk a chu chuan hun a kal muantir zawk vang a ni. Mihring hian second 1/10th vel bak kan thliar hrang thei lo va, hei hian hun a awmtir pawh kan ti ve thei mai awm e. Hun inkar awm theihna tawi thei ber chu Plank time (10-⁴⁴ seconds) an vuah a. Hemi inkar aia zîmah hi chuan hun a awm thei tawh loa chhut a ni.
Hetiang taka hun danglam thei hi Einstein-a chuan, "Inkawkalhna engmah a awm lo, hun awm dan phung ve reng a ni," tiin a sawi. Augustine-a chuan, "Ka ngaihtuahna hmangin hun ka teh a. Ka rilruin hun hi ka ngaihtuahna pawnlama mi a ni lo tih ka nemnghet a. Ka thluaka ka suangtuahna hi hun chu a ni mai e, a nih loh chuan hun hi enge tih a ka hre lo," a ti.
Big bang awm ringtute'n hetiang khawpa danglam thei 'hun' hi nih dan phung ve reng niin an zirchiangin an chawkchhuak a. Big bang awm hma, time=0, hun awm hmaa awm tawh, Engkim siamtu chuan kan lei hun, ni leh kum kan chhiar dan lo pawh chhiar dan dang a neih ngei a rinawm.
- Dr. R Lianhnuna