Written by
- Yumri Taipodia

APFRA 1978 thlakna tûra hrilhfiahna ropui


Chhûngkaw tinah, hnam tinah, thil a lo kal chhoh theih loh hun a awm ṭhin — thu thiam loh avângin ni lovin, mawhphurhna avâng zâwk a ni. Hun pakhat a lo thlen a, mi te’n a hma lama an ngaih pawimawh tawh dân-te chu a la târthar zawk an ni em, dikna, zalênna leh mihring nun zahna a la chhawr zêl em tih an ngaihtuah a ni. Arunachal Pradesh atan, chutiang hun chu Arunachal Pradesh Freedom of Religion Act, 1978 chungchângah a lo thleng ta. Hei hi dân thil chauh a ni lo. Thinlung lam zawhna a ni. Kan inkhâwmna hnam eng nge kan nih duh — rinawmna leh zalênna a awmna hmun emaw, em a ni lo, hriat lohna leh thuneihna a kalpui hmun emaw tih zawhna a ni. Tun hunah hian APFRA 1978 hi a dik takin, rilru thianghlim takin, leh khawvel mi ngaihthlak takin kan thlir leh a ngai.

APFRA Thlen Chhan Hriatna APFRA hi kan thlir dik theih nân, a siam hun lai dinhmun kan hriat hmasak a ngai. 1970 kum tâwp lama hun chu Arunachal Pradesh-ah a danglam hle, a harsa hle a ni. Hnam ropui, hnam nun, leh mihringte inkawmna ṭha tihte humhim a pawimawh tih ngaih a awm. Sakhua dangte lo luh leh a puitlin chu mi ṭhenkhatte chuan hnam nun hlui tlinte tân hlauhawm a ni angin an ngai. Hei hnuah chuan APFRA hi a lo piang. A thiltum chu sakhua thlakna, thuneihna (force), ruihhlo (fraud), emaw mi thlemna (inducement) hmanga tihte khap a ni. A lang thei anga chuan a dik viau — mihring rinna ang te chu tih phur emaw, thlem emaw a rem lo.

Mahse, dânin a tum leh a chhûngte chhûng lam a chhuah hun zawng zawngah a thil sual a lo lang thei a ni — rinna ang thil rilru tak a nih chuan.

Constitution-a Zalênna Thu Constitution of India hi kan ram dân hmuanna leh rilru a ni. Article 25 hnuaiah chuan mihring zawng zawngte chu sakhua an rawn hrilh, an zawm, leh an puang darh theihna zalênna an nei. Hei hi zalênna tlemte a ni lo — dân bulpui a ni.

Constitution siamtu te chuan rinna hi mihringte thinlung a ni tih an hre — dânin a khap emaw a phurh emaw chuan mihring zahna a tichhe thei. Mahse, public order, morality leh health atan chuan thil danglam thei a awm. Chuti chungin, APFRA hi chutiang chin a pêl vek thei tih hlauhawmna a awm. A tum chu thuneihna khap a ni a, mahse a hman danah chuan rinna dik tak pawh a tichhe thei.

Hei hian zawhna pawimawh tak a kaichhuak : APFRA hian zalênna a humhim em, emaw a tichhe zâwk em?

Thumal Hrilhfiahna Harsa APFRA-a harsatna lian tak pakhat chu a thumal hrilhfiahna a fiah loh hi a ni. “Inducement” leh “allurement” ang thumal te hi a chiang lo. Hrilhfiah dan danglam theih avângin, dân hman dan pawh a inthlau thei. Entîrnan, sakhua pawl pakhatin zirna, damdawi, emaw mi dangte hnena ṭanpui an pek chuan — hei hi ṭanpui a ni em, emaw mi thlemna a ni em? Hrilhfiahna hi mi ngaihdanah a inthlau thei.

Hei hian hlauhawm a siam — mi leh pawl te pawh an thil ṭha tih theihte an hloh thei, dân hremna hlauhawm avângin. Chutiang chuan, dân hi mi thil ṭha tihna a khap thei.

Mihring Zalênna Zawhna Hei hi mihring zalênna (personal autonomy) chungchâng a ni. Sakhua thlak emaw zawm emaw hi mihring nunah thil hlu ber a ni. Thinlung chhân a, thlarau lam hriatna, leh nun harsa tawh avângte a kaihhnawih. State-in chutiang thilah a thlirsak emaw a thuneih chuan, a chiang lo leh a dik lo zawhna a lo awm. Rinna chu phalna nei a ni em? Thinlung chu dânin a thuneih thei em? Zalên ramah chuan, chhânna chu “a thei lo” a ni ang. Inremna: Humhim emaw, Ṭhianthar? APFRA ṭanpuitute chuan inremna (social harmony) humhim nân a pawimawh an ti. Hei hi pawimawh tak a ni, a bîk takin Arunachal Pradesh ang hnam danglam tam tak awmna ramah. Mahse, dân pakhatin pawl pakhat a thawk zawk angin a lan chuan, a chhawr loh zâwk—inthlahna, rinawm lohna, leh ṭhiantharna a siam thei.

Inremna tak chu khapna hmanga siam a ni lo — hriatthiamna, inthlâkna, leh inhmuhna hmanga siam a ni. Hun Danglam, Nun Danglam kum 40 chuang a liam ta APFRA siam hnuaiah. Khawvel a danglam ta, India pawh a danglam ta. Mihring dikna hriatna a sang ta, zirna a pung ta, zalênna pawimawhna a sang ta. Arunachal Pradesh pawh a lo changkang ta — mi te pawh an hriatna a pung, an inkâwmna a pung. Chutiang dinhmunah chuan dân hlui kan thlir leh hi a thianghlim a ni. Tunah APFRA a Pawimawh Em? Hei hi kan zawhna tûr pawimawh tak a ni.

India-ah hian thuneihna, ruihhlo, leh mi thlemna chungchângah dân dang a awm tawh — Indian Penal Code chuan chutiang thil sual te a lo thlen chuan hrem theihna a nei.

Chutiang a nih chuan, APFRA ang dân dang hi eng ngati nge a la ngaih?

Mihring Nun Lam

Dân hi thumal chauh a ni lo — mihring nun a nghawng thei. Mihringte an ngaihdan, an thil tih dan, leh an inkawmna a thleng thei. Mi te’n an rinna an hriatsak tih an ngaih chuan, hlauhawm a lo awm. Pawlte’n an target a ni tih an ngaih chuan, ṭhiantharna a lo awm.

Hei hi democracy thlarau a ni lo.

Inbiakna Hmangin, Ṭhianthar Lovin APFRA chungchâng hi thinrimna hmanga thlir a ni loh tûr a ni. Rilru thianghlim takin, inbiakna hmangin, zawhna a ngai. Dân Ṭha Zâwk Siam Tûrin APFRA siam chhan te a la awm a nih chuan, a ṭha zawk danin siam a ngai: Thuneihna leh ruihhlo khapna dân chak zawk siam Zirna leh hriatna hman Sakhua hrang hrangte inkâwmna siam Pawl hrang hrangte inkâwmna rinawm siam

Eng ngati nge Thlak (Repeal) a Pawimawh?

APFRA thlak hi humhimna paih a ni lo—balance siam lehna a ni.

Dân hi mihring zalênna a khap loh tûr a ni. Constitution thuneihna nen a inrem tûr a ni.

Mawhphurhna Ropui

A tawpah chuan, hei hi dân zawhna chauh a ni lo—moral zawhna a ni.

Kan thinlung zalênna kan ring em? Mihringte thil thlan theihna kan rin em? Inremna kan ngai pawimawh em?

Chhânna “awi” a nih chuan, kawng chu a chiang.

Conclusion: Hrilhfiahna Ropui Hei hi hrilhfiahna ropui a ni—thinrimna a ni lo, tumna a ni. Kan ngaihtuah tûr a ni. Kan inbiak tûr a ni. Kan thil tih tûr a ni. APFRA 1978 chu a hunah a pawimawh tawh. Mahse hun a danglam ta—dân pawh a danglam ve tûr a ni.

Zalênna zahna kan siam ang u.

Danglamna hlauhawm lovin kan lawm ang u.

Dân hi mihringte a tihchak zawk tûr a ni, a khap lo tûr a ni. Kan ngaihtuah leh theihna nei ang u, kan hriat thiam theihna nei ang u, kan tih theihna nei ang u. APFRA thlak hi dân lam chauh a ni lo—ram ṭha zawk, mihringte inkâwmna zawk, leh zalênna ram siam tûr kawng a ni. Hei hi kan kalpui tûr kawng a ni.

- Yumri Taipodia

(Author hi ni tin chanchinbu hrang hrangah columnist a ni)