IRAN vs USA
Tunlai chu United States of America hian hnam tin mai nen hian innghirnghona a chawk chhuak a ni ber a. Kum 2025-a Donald Trump a rawn president aṭangin ram hrang hrang sanction leh tariff a atchilh a, calendar-a 2026 a lo her chhuah rualin Venezuela oil thunun tumin an hotu lu, an president, Nicolas Maduro an ru chhuak a, Greenland chu lak tuma a vau mai bakah Iran rama hruaitu thlakthleng tumin a bei zui leh ta zel a.
Kum 72 zet liamta aṭang khan USA leh Iran inkar chuan kawng bumboh tak mai a zawh a ni tawp mai. Nuclear power, military power, terrorism leh sakhaw thu mai pawh a ni lo. Hetih lai hian Saudi Arabia leh Pakistan te chu US nena inkungkaihna tha zawk nei angin an lang a ni. Engvangin nge US hian Iran hi heti taka a vau a, hmelma lian leh mut mawh hnar mawha a neih tak mai? I han bih chiang teh ang.
Kum 1950s chhovah chuan Tehran khawpuia nula leh hmeichhiate chu western culture leh an incheina pawh western takin tual an leng a. Mini skirt fengin, ei leh in tuihnai nen khawvel hi nuam an ti ve hle a. University-ah te zirna sang zirin, night club-ah te kalin an leng siau siau a ni. Democratic ram niin ram hruaitute pawh an thlang ve ṭhin a, tunlaia hmasawnna kawng zawh kan tih ang hi a ni a, tuna Iran tia kan hriat ang hi an ni lo. Saving mamawh ram rethei ang hi an ni ngai lo.
Iran hian ram vannei ber leh vanduai ber nia siamtu a nei a, chu chu Oil hi a ni. US leh Russia tih lohah chuan Venezuela leh Iran hi oil ngah leh thar chhuak nasa an ni a, British sawrkar kha Iran oil hmanga inchhekarbawm nasa ber an ni. Kum 1914 aṭang daih tawh khan British sawrkar chuan Anglo-Iranian oil company aṭangin 51% zet hi an lo lei char char tawh a, British Royal Navy chu Iran oil hmanga chetla thei chauh an ni. Nimahsela oil man an pe ṭha lem lo hle thung. Kum 1914-1950 chhung hian heng company te hian £90.8 million incorporate tax chu kum tinin British sawrkar hnenah chhungin hemi chhung vek hian Iran sawrkarah chuan £35.23 million chauh royalty atan an chhung ve thung. Chu chu hmun thuma thena hmun khat chauh a ni a, a ram neitu chan a tlem khawp mai. Indopui 2naah khan British sawrkar chuan duhtawk mai lovin Iran ram chu lain an chenchilh ta a, Russia ram bulah Iran oil chu an thunun ta a ni.
Indopui II a lo tawp hnuah ram tinin hnam rilru puin hma an la chho a, awp beh ramah te chuan ram dang thunun nih duh lohna a lo lian a, independent nation a lo piang ta chum chum mai a ni.
Iran ah ngei pawh a ram miten an oil chu ramdanng mi kut aṭanga neih leh duhna an nei a. Kum 1950-ah chuan thil thleng pawimawh tak a lo awm ta a. Arabian-America oil company chuan Saudi Arabia ram nen inremna siamin Oil hralhna atanga hlep 50-50 a insem turin thu an thlung ta a, oil man pawh UD $ hmang chauha lei tur a ni. British sawrkar chuan chutianga hlep insem chu Iran ram chhungah chuan a duh lo bur ve thung, chu chuan thil a tidanglam ta vek a ni.
Kum 1951ah chuan kum 69-a upa, dan hre mi Mohammed Mosaddegh chu Iran ram hruainaa a rawn lang chho ve ta a, khawthlang rama zir chhuak, nationalist rilru pu a nih vangin Iran chuan a rama ram hausakna awmte a thunun tur a ni tih rilru a rawn pu a, thlawp a hlawh hle a ni. Kum 1951 a thlan tlin a nih chiah chuan Iran oil te chu ram rorelna thuhnuaiah dah a duh ta a, oil campany leh Iran chuan a hlep 50-50 a insem chu a rawt nghal a, Britain Oil company te chuan an duh lo. A chhan chu Iranin oil an ram tana an hauh chuan Egypt in Suez Canal khu nationalise ve ta se engtin nge ni ang? Awp ram dangten an rama natural resources te an ta neih vaih chuan engtin nge ni zel ang?
An phal thei lo. Indopuia an insenso ngaihtuahin an awp ramte natural resources hauh zel an duh. Iranian ho hnenah chuan an ram oil chu khawvel market-ah an pawm lovang tiin an vau a, Persian Gulf an dang a, British Bank-a Iran currency chu che thei lovin an siam a, Iran ram atanga thawn chhuah thil, sugar leh thir te thawn chhuah an phal lo bawk a. Mahse Mosaddegh chuan tlawm a tum bau loh avangin British Prime Minister chu US president hnenah a zualko ta a ni. A tirah chuan president Truman khan British ngenna chu pawm lovin Iranin an ram oil nationalise an tum chu legitimate hlein a hria a ni.
Kum 2 hnuah sawrkar inthlakin 1953-ah Dwight D. Eisenhower chu US president a lo ni ta a. Hetah hian British chu a fing ta hret nge a sual ta hret, an zuk biak leh hian Oil lam sawi lovin Communism ang zawngin an zuk bei ta a ni. US hian Iran Mosaddegh hi a paihthlak loh chuan Iran hi Soviet Union hnuaia communism-ah an lut dawn tiin. Hetih lai hian China chu communist ni tawhin Korea pawhin indo a peih tih an hmu reng tawh a. Heng thute hi tlangthan tirin Operation Ajax an tih chu an tan ta a ni.
Tin, heti hi a ni a. Kum 1953-ah chuan CIA officers eng emaw zat chu pawisaa-a khat tlat Suitcase eng emaw zat nen Iran khawpui Tehran-ah an lo thleng ta rup mai a. Chanchinbu mi langsar ber ber te thamin Mosaddegh beihna chi rang hrang chu an ṭan a, kawtthler tina misual tangrang te nen lam pawisaa vurin heng CIA te hian Mosad-in Islam bei anga lantirin Mosaddegh chu an bei ta a ni. Mi thenkhat chu Communist ka ni tia sakhaw hruaitute vau turin an tir bawk a, pawisa hlawhin sual tinreng an thawh a ni ta ber. Kum 1953 August ni 19-ah chuan misualte thawh rah a lo lang ta a. Kawtthlerah tanks an lo lang a, inbeihnaah chuan mi 300 zet an thi a, Iran hmangaihtu dik tak, ‘Iran oil chu Iran ta a ni’ titu Mosaddegh rorelna chu paihthlak a ni a, khawthlang mi vekvekte duhsak Mohammed Reza Pahlavi (Shah of Iran) chu a aiah dah a lo ni ta a ni. Mosaddegh chu man a ni a, kum thum a tang a, kum 1967-a a thih hma zawng house arrest in a awm ta a ni. British leh Western countries te khuan khawngaihna, Isuaa chhuak hi an hre ve lo ni lovin an ram thil a nih chuan an theihnghilh hmak thei. Iran-in an rama oil an nationalise boruak chu a lo inlet leh ta thawk mai a ni.
Tichuan British Oil Company te chuan duh thalin Lal fanu tui chawi ang maiin Iran oil chu midang mitmei veng hauh lovin an thal hiau hiau thei ta a, American oil campany, Standard Oil te chu an lo lut bawk a. Tichuan heng oil company te aṭang hian Iran chuan 50% revenue a lo chang ve ta a.
Reza Pehlavi, The Shah of Iran chuan thuneihna a pumhmawm ta a. American ralthuam te leiin Western influence chu Tehran khawpuiah chuan a langsar hle. West lamin hnehna an chang a, Iran chu an ally (an zawl ram) a ni. Iran mi tam tak tan chuah Shah of iran chu khawthlang lam tan naupang kuta naute lem ang mai a ni. US tan chuan hnehna a ni. He Shah of Iran hi khawthlang ho oil duhte thamna hmangin nuamsa theihtawpin a nung a, a hmui nge tui a hmer, rangkachak nge lunghlu duhthlanga nuam a chen lai han Iranin mi nawlpui tan chuan purun kg 1 a to hle mai. Politic lama a hmelmate a tiduhdah a, kum 25 dawn nunrawng takin Iran ramah ro a rel ta a ni. Mi sang tam a tihlum a.CIA nen ṭang dunin Secret police a din a, a nun a rawng chho hle a, chutianga kum 25 zet ro a relna chu Western influence nin vang nen Iran mipuite chuan duhtawk chin an nei ta a ni.
Kum 1979-ah chuan mipui maktaduai telin kawng an zawh a, an ram hruaitu an duh lohzia lantirin an ram pumpui chu an hel ta mup mup mai a ni. Sawrkar duh lote chu an that ṭeuh mai a. Heng boruak inlumlet karah hian Shah of Iran chu a tlanchhe lo thei ta lo va, US lamah cancer treatment la tur angin a liam thla ta a ni. Hemi kumah hian zirlaite thinrim chuan US embasy an bei a, mi 52 lai chu ni 444 chhung an hreng nghe nghe a ni. Tichuan Mohammed Reza Pahlavi aiah Mohammad Ruhollah Khomeini hun lo thlengin Iran chu zan khat thilthuah western influence atanga tal chhuakin Theocracy ram a lo inlet ta a, April ni 1, 1079 ah chuan Islamic Republic of Iran chu a lo piang ta a, (Ani hian 1979 atanga a thih, 1989 thleng ro a rel a. American leh British Company ten Iran oil an thununna chu a lo tawp ta a ni).
He thil an hriat hian Jimmy Carter hnuaia US rorel khawl chu hnara khawn ang fawkin a ngawihtir a ni. Heta hostage te chhan chhuak tura an tirhte lah an han hlawhchham chiang em em lehnghal a, Iran thlalerah chuan US helicopter te an tla thal hiang huang mai a ni. Jimmy carter a hun a tawp hnu lawkah an hrente chu January thla, 1981 khan mei khup zal zala chhuahtir an ni. Chuta tanga rei lo téah Ronald Reagan hun a lo thleng ta a. Reagan pawh hian Iran lama harsa chu a rawn zawhte ek thenfai ngawt thei chuang lo. Embasy an nei tawh lo va, ram pahnih te Chu hmelma ang maia inenin an inkar chu thirchhe rawh ang maiin a ling ta hlar reng mai a ni.
He thil thleng hi US lam thlirna atang chuan firfiakte chetna rapthlak a tling a, Iran lam tan chuan 1953 phuba lakna hlawhtling a ni thung.
USA-in phuba lak a duh a, Reagan-a hun laiin hun remchang a lo inher chhuak ta. Ram thenawmah Iraq-ah Sadam Hussein a lo lal a, Iran atanga hnawh chhuah US chuan a thlawp nghal chat mai a ni. Saddam Hussein chuan Iran oil field a bei tan ta a, US chuan satelite inteligence te hmangin Iran ho ralrel buk te an kawh hmuh a, technology sang tak hmangin ralthuam siamna te an bun sak a, Iraq lamin chemical weapon an hman te pawh an haidersak a ni. Iran lamin hei chu a lutuk ta tiin United Nations ah te a thlen a, mahse America lamin Iraq lam demna thu sawi lo turin a lo lobby ve reng si. Iran ngaihah chuan America chezia chu middle east ramte chunga thuneih tumna chiah niin an hmu a ni. Iran leh Iraq hi kum 1980 atangin kum 8 zet an indo a, America puihna vangin Iraq chu hnehna changtu zawkah a ṭang a, kum 1988 khan UN resolution chu Iran indo chau tawh chuan a pawm lo thei ta lo a ni. Ruhollah Khomeini hnuaiah kum 1979 atanga 1989 chhunga awmin 1989 atang khan Ayatollah Khomenei, hmanni lawka US in an thah tak hnuaiah khan an awm a, an ram hausaknate chhuh tumtu US hmaah tun thleng hian an la kun thei lo a ni.
Iran leh Iraq indona a tawp hnuah pawh Iran leh USA inhuatna chu tawpin tai a awm thei lo. Iran chuan nuclear power neih tumin a bei runthlak ta viau mai a, US pawhin a hlauthawng ta hle. Iran erawh chuan ‘peaceful energy’ tur chauh a ni a, chu chu nuclear non proliferation treaty hnuaia right kan neih a ni an ti ve tlat thung. Israel leh USA chuan ralthuam siam an tum ngei niin an report lui ve tlat a, an pawm thei lo. Middle East ramte zingah puangzar si lova nuclear ralthuam nei nia ngaih chu Israel chauh a ni a, heng ramte hi US venhimnaah innghatin Iran chauh hi US hnuaia kun ve duh ngai lo a ni.
Iran hian nuclear power a nei a nih chuan middle east rama US inbunna hmunte tan hlauhawm a ni ang a, Houthis, Hezbollah, Hamas chenin a vulh lian zel ang a, Israel tan chuan hlauhawm ve ther ther ngawt ang. Heti hi a nih chuan Turkey, Egypt leh Saudi Arabia pawhin neih an tum ve zel dawn a ni. Chutiang chu lo ni ta se Middle East ramte hian US humhimna mamawh lovin USA tan chuan tlakchhiatna a ni dawn a, dollar kher hmanga Oil lei, US leh Saudi Arabia inremna siam pawh a dinhmun a derthawng thei dawn a ni. Chu chu US, khawvela hnam duham, mahni rama oil ngah hle si, lai chhuak duh lova mi ram oil hmang lui ngar ngar, mahni kuhva kheka thiante kuhva ban char char ching ang mai khuan a phal lo tlats, tlat mai a.
Chu vang chuan Iran ram chu a sanction ta ngar ngar a, 2015 thleng khan. Obama US president a rawn nih khan JCPOA hmangin Iran nena inremna an siam ta a. Chuta tang chuan Iran nuclear deal siamin an nuclear plant tihtlem leh peaceful energy chauh siam leh inspection neih te pawh remtih a ni a, Iran sanction pawh chu hlih a ni a, nuclear plant te pawh endiksak a ni zui a ni.
Rei lote chhung chu a tha hmel viauin a lang a, Iran oil hralh a lo pung a, economic dinhmun a lo tha chho ta mek tih laiin kum 2018-ah US president thar Donald Trum a lo lal ta a, JCPOA atangin US a hnukdawk a, Iran chu a sanction leh tan ta, a buai zo leh ta a ni. Iran economy tichhiat chu a thupui ber niin a hriat. Iran oil hralh a tlahniam a, phuba lak a tum ve thung a, nuclear lamah tan a la thar leh a, inspection a phal leh ta lo. Misille leh drone siam lamah tan a la nasa a, chu chuan tun dinhmunah hian a min hruai thleng ta a ni.
Tunah hian Iran ram chu dinhmun harsa takah a ding ta mek a. An nuclear plant tihchhiat a ni a, oil hralh thei lova dan chep a ni a, strike tura vau reng a ni a, an civilization tihchhiat vek tura vau a ni a, sipai hmun nia hriat apiang bomb sak an ni.
US lam hmuh dan chuan Iran hi hetianga control a nih loh chuan rei lo teah nuclear nei ram, a chhehvela middle east ramte tana hlauhawm thuai turah an ngai a, thil sual ti-ah an inngai lo.
Iran lam tan erawh chuan sovereign nation an nihna humhim tura beihna, hman dinchhuahna atana Indona thianghlim a ni ve thung.
- Hmingtea, MSV