AMC HRUAITU THARTE HNENA THUCHAH
Aizawl khawpui enkawltu tur Aizawl Municipal Corporation (AMC) hruaitu turte chu April 21, 2026-ah thlan a ni a, April 27, 2026-ah vote tlate chhiar a ni. Aizawl khawpui enkawl a ngaih dan leh a tling apiangte’n ngaih pawimawha an neih turin ngaimawh zual point hnih lekin lo sawi hmasa ta ila.
Green Aizawl Movement: Aizawl hi kum 1889 vel aṭanga chhum lo chat loa luaha lo ni tawhin, Lalsavunga khan Kelsih leh Hlimen aṭangin Aizawl hi a lut a, tuna Tuikhuahtlang bul aṭanga Dãk Inpui chhak vel, Baja Tlang thleng vel hian awmhmun an khuar nia hriat a ni. Lalsavunga hi Mizo lal zingah pawh hmingthang tak a ni a, Aizawl hmunah hian kum 1828 thleng vel awmin, kum sawm chuang zet zawt chauh a awm hman tak nâin, Aizawl hi a humhim ṭha a, lal dangte pawhin an rawn tibuai lo viau nia hriat a ni. Vawi khat mah lal dangin Aizawl an rawn rûn lo a, amah zawk chuan khaw dangte a rûn fo zawk a; Aizawl hi a humhim hneh hle a, a pasalṭhate pawh an chhuanawm hlawm hle. Lalsavunga pasalṭhate hi Vanapa, Zabiaka, Pu-Uia leh Zaphunga te an ni a; anni avang hian in zathum vel khua, Lalsavunga khua leh tuite pawhin thlamuang takin an awm theih phah ṭhin.
Vailen vawi hnihna (1889 – 1890)-ah khan Silchar aṭanga vai rawn lutte chuan Aizawl hmunah bu khuarin, Lushai Hills chu awp hlen tumin an inruahman a. WW Daly, Superintendent of Police hruai Surmah Valley Frontier Police 400 rualte chuan Aizawl an rawn lut a ni. February 15, 1890-ah Aizawl chu awmhmun nghet neihna hmun atan an pawm a, an inbengbel ta nghal bawk a. Chumi hnu lawk February 25, 1890 aṭang chuan ‘Fort Aijalṭ pawh an din nghal a, chuta ṭang chuan Aizawl chu chhum lo chat loa luah a lo ni ta a, vawiin thlengin mei mit loa luah a lo ni ta a ni. Assam Rifles Commandant chenna hmun atan ‘Loch House’ sak a ni a, he in hi kum 1896-a sak tawh a ni a, Captain GH Loch-a sak niin, amah bawk chu luah hmasa bertu a ni.
Captain Loch hian Aizawl khawpui hi a chei nasa hle a, kawngpui kama lungrem pawh mawi taka siamin, Tlaizawng kung pawh hmun eng emaw zatah a phun a, chungte chu tunah chuan hmun tur a awm tawh lo a, tihdanglam a ni zo ta. Vankhama hla ‘Tlaizawng par’ ngei pawh kha Loch-a phun Tlaizawng ho kha a nih ngei a rinawm. A boral hnuah chuan Assam Rifles ram luah chhungah hian amah hriatrengna lungphun siam a ni a, chu lungphun hnuai lamah chuan, "SIE MONUMENTUM REQUIRES CIRCUMPICE’ tih thuziak a awm. Hei thu hi Sap ṭawng chuan, 'If you want to see his monuments, look around' tih a ni a; Mizo ṭawng chuan, 'A sûlhnute i hmuh duh chuan, dâk chhuak la, en vel teh' tihna a ni. He lungphun hi a tirah chuan AR Officer's Mess leh Vanapa Hall inkarah a awm a, rambuai hnuah khan Lammual gate luha vei lamah an phun sawn a, chutah chuan vawiin thlengin a la awm a ni.
Captain GH Loch-a anga Aizawl khawpui hmangaihtu hi kan la nei lo mai awm mang e tih tur a ni a, a sûlhnu chhunzawmtu an awm ta lo kha a pawi hle. Kan zinga kum 1892-1898 chhung a awm lai khan nasa taka hna a thawk a, kum 1929-ah a boral ta a. Amah hriatrengna lungphuna thuziak hian a hnathawh tamzia a tilang a, awmzia a nei hle.
Khawpui danga thing leh mau an humhalh dan leh khawpui a tihnawm dante chu kan hre hlawm ngeiin a rinawm. Loch-a thing phunte chu a bo zo tawh a, a Tlaizawng phunte pawh hmuh tur a awm ta lo. Tun hunah chuan Aizawl khawpui chu a ro ta em em a, khawpui chhunga thing daihlim awmna hmun pawh a awm ta meuh lo.
Treasury Square-ah Bûng lian takin a la zar duai a, a hlim pawh a nuam em em. Hetiang taka thing hlim nuam hi Aizawlah hian hmun dangah a awm lo ang. Hetianga hlim nei khawpa thing lian hi awm thluah thei se la a duhawm a, chhun ni sa tak kara thlifim dawn heuh heuh theihna tur remchang hi kan mamawh hle. Chutiang tur chuan tun aṭang hian thing phun uar ila, a remchan dan ang angin Aizawl khawpuiah hian a tam thei ang berin thing phun a ṭul hle. Hmun remchang lo laiah pawh a phun theih dan hram zawngin, a bik takin Kulikawn aṭanga Bawngkawn inkar kawngpui dung zui hian phun uar theih ni se.
Kan khawvel hi a lum telh telh dawn a, khawvel lumna belhchhah turin air conditioner (AC) hman kan la intihhmuh zel bawk nen hian kan khawpui ber pawh hian khawpui lum chho zel hi a la tuar chho deuh deuh dawnin a lang. Hawh teh u, ‘Zofate Jerusalem’ tih hiala kan sawi Aizawl khawpui hi thing hmun ang maia thing tamna hmun ni turin ṭan i han la thar teh ang u.
Clean Aizawl Movement
Aizawl khawpui ṭawpzia hi sawi zahthlak a ni zawk hial awm e. Aizawl khawpui chhunga hall pawimawh leh hlun ber Vanapa Hall kianga step-ah hian chhukin hall hnuai lamah han kal ila, hnar hup a ngai ngei ngei a, mi tam takte chu an kal duh loh phah fo bawk. Hetiang taka khawpui laili taka hmun ṭawp awm hi a inhmeh lo hle mai a. Pathian thua, ‘Thlan hnawih var, pawn lam mawi taka lang; a chhung lam erawh chu mitthi ruhte leh bawlhhlawh tinrenga khat…’ a tih ang maiin kan khawpui hian belhchian a dâwl lo a. Ruahsur tam deuh hlek se la khawilai hmunah emaw chuan kawng tihnawk vek khawpin bawlhhlawh chi tinreng a rawn vawrh chhuak a, kan tuihawkte pawh chuan luan ngaihna an hre ta lo emaw tih mai tur a ni bawk.
Khawpui chhunga chengte leh kan khawpui hian inmil lohna tam tak a nei a. Khawpui ṭawp takah fai takin kan cheng a, kan hmunhmate chu bawlhhlawh hle mah se la, kan thawmhnawte chu a faiin a rimtui hlawm hle bawk a. Kan hmel a ṭhat telh telh laiin kan khawpui a rimchhe telh telh thung si. Hetiang hi thlân pawn lam hnawih var dik tak chu a ni. Khawpui chhunga tuihawk luankawrahte chuan hnâwm tinreng kan paih a, tui lah a luang hlei thei hek lo a, ruahsur apiang chuan kan mualphona a rawn phawrh zel bawk si.
Aizawl khawpui hian faina kawngah Biate khua entawn a ngai a, Chhiahtlang khuaah ngei pawh zir tur kan nei. Lungsen tlangvalin tuma hrilh ngai loa an khawlaia hawihhâwm taka meizial a nawr hlum a, bawlhhlawh bâwma a paih anga mahni chhia leh ṭha hriatna hmang ngeia Aizawl khawpuia chengte hian faina kawngah kan ṭan a ngai hle.
Mi pahnih fak duh ka nei a, pakhat chu Commissioner Lalkiamlova hi a ni. Ani hian faina kawngah entawn tlak khawpin hna a thawk a, lawmman hmuh beisei leh tute chawimawi phut miah loin hun rei tawh tak aṭanga vawiin thlengin bawlhhlawh a thian fai malh malh reng a, a fakawm ngawt mai. Amah ang bawk hian Salem Veng Local Council Vice President Pu Vawmthana pawh hian zing thawh hlim aṭangtein a hun remchang apiangah kawngpui dung leh vantlang hmunte chu a tifai reng peih. Anni pahnih ang hi kan khawpui hian a mamawh hle.
AMC hruaitu tharte hian heng thil pahnih lek hmang pawh hian Aizawl khawpui hi enkawl se la, rei lo teah khawpui hmel a danglam phah ngeiin a rinawm. Thil dang pawimawh leh ṭul tak tak chu awm bawk mah se la, heng thil pahnih hi ngaih pawimawhah nei hram sela thil ṭul tak a ni.
- Mahmuaka Chhakchhuak