KAN RAM MAMAWH POLITICS DIK
Kan mithiamte sawi danin, politics tih hi Grik ṭawng, ‘polis’ aṭanga lak niin, khawpui inrelbawlna tihna niin an sawi. Chuta ṭanga lo kal zelin politika tih a lo ni a. Ram rorelna leh khawtlang inrelbawlna zawng zawng hi a huap vek a, chu chu politics kan tih hi a ni an ti (a tawi zawngin). Mihring khawsak dan tur leh ram rorel dan tur hi Kristiante lehkhabu rintlak ber leh inghahna ber Bible-ah hian kan hmu hnem hle bawk a, chu chu India Danpui chhungah hian a leng vek bawk a ni. American professor lar tak Mikael Walzera phei chuan Bible hi sakhaw lehkhabu (religious book) mai ni lovin, ram inrelbawlna chanchin (political book) a ni bawk, a lo ti hial a ni.
Kan Lal Isua ngei pawh khan ram rorelna kha a vei hle a, Pharisai leh Sadukai te pawh an dik lohnaah khan huai takin a sawisel a, rorelna dik din turin a hrilh ṭhin a nih kha. Thlarau chhandamna piah lamah ni tin khawsak honaa rorelna dik kha a nunpuiin a zirtir bawk a. Amah Isua ngei kha ram leh khawtlang ṭhatna tura rawngbawltu, politician dik tak a ni an lo ti hial a ni. Hetiang hi politics ṭobul a nih si chuan, Kristiante tan chuan thianghlim taka ram rorelna (politics) hi kalpui tur a ni ang a, tuna kan kal mek dan aṭanga insiam ṭha tur kan ni tihna a ni.
Kan rama political party ding hmasa ber, Mizo Union (MU) kha Kristian kan nih hnua lo piang a ni chung khan, min awptu Assam sawrkar (ring lo mite) politics kalphung kha an zui mai niin a lang. A chunga kan sawi tak Lal Isua duh dan leh Bible zirtirna mila MU party kha din lo ni se chuan kan politics hi tun aia a thianghlim deuh a rinawm e. MU party khan kan Mizo lalte rorelna (chieftainship) tihtawp a, District Council dina mipui rorelna hmanga ram hmasawnna kalpui kha an tum a ni a. Mizo lalte (chief) rorelna kalpui zel la duh pawlte nen khan tharum hial thawhin an chenna inte invawmsakin, an huan thlaite thlengin an insuasamsak ṭhin niin an sawi. Khatiang boruak ṭha lo tak avang khan kan sakhaw puithiam rual tam tak kha political party aṭangin an inhnûkdâwk a, sakhaw rawngbawlna lamah an insâwrbing ta niin an sawi bawk.
KO I THLAK TAWH ANG U
Kan rama political party upa ber MU din tirh boruak kan sawi a, kum 80 hnuah hi chuan kalphung ṭha lo lai hi chu thlak a hun tawh hle mai. Tunah chuan mithiam pawh kan ngah tawh a, kohhran hruaitute thlenga ram rorelna ṭha zawk duhna lo lian zel hi a lawmawm hle a ni. Kohhran mipuite hnenah ram rorelna dik leh ṭha zawk kawng zirtirna (political education) hun an buatsaih ṭhin te hi a lawmawm tak zet a, ram hruaina kawnga kohhran rilru hriatna ṭha tak pawh a ni tel awm e.
Political party tinte’n kohhran leh khawtlanga mi hmingṭha an duh vek a, eng inthlanah pawh chutiang mi chu an sâwm chhuak ṭhin a ni. Chutihrualin, a sawmtute lam hi an insiam ṭhat chuan si loh chuan ṭhangthar, rilru la thianghlim tak takte hi kawng dik loah an hruai thei tlat a ni. Party mi leh sate insawhngheh nan leh tute emaw hîp tumna avanga thu belhchian dawl lo leh rinthu tlangaupui vak vak hi bânsan a hun tawh e. Thu dik leh thil ṭha tih kawnga intlansiak hi kan ram hian a mamawh a, mipuite’n kan politiciante kan tehna tur chu, an party hmingah ni lovin, an hnathawhah a ni zel tur a ni ang.
Politics dik leh Bible zirtirna mil zawnga ram rorel dan tur hi kan theologian-te hian han tlangaupui tam thei se a duhawm hle mai. Kohhrante pawh hian political education lamah ṭan han la leh zual ta se, ram hruaina kawnga fak tlak leh duhkhawp loh lai te pawh sawi hreh lo se kan ziaawm phah mai ang. Tute pawh hi infuih leh siam ṭhat ngai vek kan ni a, kohhran aw phei hi chu kan la ngaichâng thui khawp a nia.
SENIOR ṬANGKAI LO
Kawng engkimah hian senior-te hi an zahawmin an pawimawh fo ṭhin. Kan ram politics-ah erawh hi chuan ram hruaina kawnga ṭangkai vak si lo, senior politician hi party tinah hian an awm niin a lang. Hetiang ho hian party dang sawichhiat bak sawi tur an hre lo va, chu chuan ṭhangthar mi fel zawkte rilru a tinâ a, mi ṭha zawkte kawng dâltu an ni thei a ni. Kan hun tawn mil zela ṭhangtharte rilru leh khawvel thiamna man pha lo tan chuan ṭhangthar, kut la faite hi hmun kian thei se a finthlak ngawt ang.
Awmze nei lova insawisel vak vak hian ṭhangtharte rilruah hian hmun a chang tlem tial tial niin a lang a, hei hi thil lawmawm tak a ni. Mi sawisel thiam apiangte hi politician ṭha nia ngaih hun hi liam tawh se a duhawm khawp mai. Kan insawiselna tur pawh mimal nunah ni lovin, ram tana ṭha tur inkawhhmuh zawng sawiselna ni ṭhin teh se. Dikna leh rinawmna, Kristian nun ze mawi tak nena ram rorelna kalpui hi Kristian ramah chuan thil theih tur niin a lang. Ram hmasawnna atan ṭangkai reng reng lo, mimal nun thlenga insawichhiatna, lim, sawrkar order leh a dangte hâl te hi a Kristian zia lo va, ram a lak phah chuang lo a ni.
Kan rama politics dik a thlen hi kan duh tak tak a nih chuan kan politician-te hian thil dang zawng aia ram mipuite ṭhat tlanna tur an vei tak tak a ngai. Politician ram vei tak tak lo tan politics huangah hian hausakna kawng a inhawng zau hle a, an hausakpui ṭhin bawk ni pawhin a lang. Hetiang ang politician-te hian rorelna chan an châk chhan pawh ram tan aiin anmahni pumpui tan a nih a rinawm. Politics hi hausakpui tur ni lovin, retheih zawk pawh inhuam chunga ram rawngbawlna a ni tih an hriat a ngai a ni.
Engkim tan hun ruat a awm, tih ang hian rorelna hi tu party mahin an chelh kumkhua dawn lo va, an rorel hun chhung ṭheuhah hian hnathawh ṭhatah inel ṭhin se kan kal dik mai ang. Rorelna chang rih lote pawhin rorel lo pawla awm hi thiam se, rorel lai party-te sawiselah duhtâwk mai lovin kawng dik zawk kawhhmuh ṭhin se, chu chu opposition tih tur dik tak niin a lang e. Mi sawisel thiam tak, ram rorelna kawnga laktlak si lo leh corrupt hle si hi a awm theih tih i hria ang u.
Kan ramah hian kan sakhaw zirtirna mil zawnga political party zawng zawngte an intlansiak hun hunah rorelna dik a thleng mai ang.
- H. Lalchhuanliana