Honor and shame culture
Sapṭawnga ‘honor’ (American spelling) hi JF Dailova chuan hming mawina, zahawmna, chawimawina tiin a dah a, ropuina pawh a belh theih awm e. ‘Shame’ chu zahthlak, hmingchhiatna, mualphona tiin a dah. ‘Culture’ chu hnam zia sawina a ni tih kan hre ṭheuh awm e. Honor and shame culture hi individualistic society an tih, mimal duh dan leh ngaihdan laltir berna khawthlang ram (Europe, North America, Australia, New Zealand, etc) hnamte ziaah chuan a lang vak lo. Collectivist society an tih, mimal duh dan leh ngaihdan aia society duh dan leh ngaihdan lal zawkna Asia, Africa, Middle East leh Latin America ramte hnam zia a ni.
Individualistic society-ah chuan first person singular pronoun – ‘kei, keima, keimah’ thumalte an hmang uar a, collective society-ah erawh chuan first person plural pronoun – ‘kan, keini, keimahni’ thumalte an hmang tam thung. South Africa-a Zulu hnam chuan, ‘I am because we are’ tih thufing an nei a, hei hi Ubuntu an tih philosophy lar em em a ni. A awmzia chu, ‘A person is a person through other people’ tih a ni a, mihring chu mihring dangte an awm avangin mihring a ni e, tihna a ni. ‘Tlawmngaihna’ philosophy nen a inhlat vak lo awm e.
Collective society-ah chuan mimal duhzawng aiin society leh pawl duhzawng leh kal dan te ngaih pawimawh zawk a ni. Chuvangin mimal leh chhungkaw zahawmna leh social status venhim chauh a tawk lo a, society a mualpho lohna turin thil sual tih loh an tum hram hram a, thusawi pawh an fimkhur hle ṭhin. Society pawi khawih theihtu thil tih loh an inzirtir a, thu ṭha lo sawi leh thinrima kutthlak te an insum hram hram ṭhin. Tunlaia USA President chet zia leh thusawi duh dan te hi honor and shame culture mit aṭanga thlir chuan ram leh hnam tan zah ngawih ngawihna tur leh mualphothlakah an ngai dawn a ni.
Mizorama cheng hnam hrang hrangte pawh hi hmanlai chuan honor and shame culture nei society kan lo ni hlawm. Lal leh lal hnam nih te, lal upa nih te, khawsa thei leh in leh lo ṭha nei nih te, buh thar tam thei nih te, ran vulh tam nih te, sa kap tam nih te, taimak leh thawhrim nih te, pasalṭha nih te, hmelṭha nih te, pian nalh leh pumrua ṭha nih te, vun ngo nih te, mifing nih te, mi fel leh mi dik nih te, nun ze ṭha nei nih te, fa neih tam leh pianpui u leh nau nei tam nih te, chhungkua laina nei tam nih leh hrisel ṭhaa dam rei nihte chu honor (ropuina leh chawimawina)-ah ngaih a ni. Tunlaiah chuan milian, lehkhathiam leh politician hlawhtling nihnate hi honor list-ah hian a belh theih awm e.
Hnamchawm nih te, sal/bawih nih te, khawhring nia puh nih te, mipem nih te, mirethei nih te, rualbanlo nih te, pa/nu tê (small) nih te, hmeichhia nih te, vun hâng nih te, rukru laia man leh rukrua puh nih te, uire nia hriat nih te, sâwn pai nih te, sâwn nih te, dawt sawi ching nih te, nupa inṭhen nih te, nuthlawi nih te, hmeithai nih te, farah nih te, damlo reng nih te, thi hma nih te, sârthia thi nih te, ṭawng thei leh ṭawng tam nih te, thinchhia nih te, zahmawh tilang te, vawih te, sam paw nih te, lu kawlh nih te, fa nei lo nih te, a bik takin fapa neih loh te, thuawih loh leh fa sual neih nu leh pa nih te, ha bal nih te, thatchhia nih leh misualte awmna khua nihte chu shame (thil zahthlak leh mualphona)-a ngaih a ni.
Upa zawkte’n aia naupang zawkte thurawn an pe a, an thurawn pekte chu naupang zawkte’n an zawm duh loh leh an pawm duh loh chuan tlawmthlaka ngaiin an zak hle ṭhin. Zak leh mualphoa awm ai chuan thih thlang zawk hial an awm ṭhin. Hetiang case hi Bible-ah pawh a awm. Lal upa Ahithophela kha Lal Absaloma’n a thurawn a zawm duh lo tih a hmuhin, “A boruhte a hreng a, a tho va, a khua, a in lamah a hawng ta a; a chhungte thu a chah a, a intihlum ta a,” tih kan hmu (2 Samuela 17.23).
Mi ṭhenkhat, a bik takin thilsual titu te, vanduaina tawkte leh kawng dang danga rualbanlote tan chuan honor and shame culture nei society-a awm chu hrehawmna tur tam tak a awm. Mahse, tunah chuan sawrkar, kohhran leh khawtlangte chuan heng mite hi an mihring pianpui chanvo leh zahawmna humhimsakin, theih ang angin an puih mek. Chutihrual chuan, honor and shame culture hian ṭhatna a nei ve. Zak leh mualphoa an awm lohna turin fimkhur takin awm dan ṭha neih an tum hlawm a, chuvangin society a ralmuang a, a him duh phian. Tunlai Mizoram dinhmun en erawh chuan honor and shame culture ṭhate kha a da zel emaw tih theih tur dinhmunah a awm mek a ni.
Kristian inti ṭhenkhatte hi chu Thlarau Thianghlima khat loin zah theih lohna thlarauva khat an nih tawh hi maw! Kristan contractor-te’n an contract hna rei lo tea chhe nghal ṭhinah zah nachang an hre tawh lo a; sikul naupangte lehkha thiamtir thei lo Kristian zirtirtu nih zah nachang hre lo zirtirtu pawh an tam tawh. Hna thiam lo sawrkar hnathawk nih zah nachang hre lo Kristian sawrkar hnathawk an awm bawk, an dawt sawi a lo lan leh hnuah pawh zak chuang lo Kristian politician-te an awm nual bawk. Sawrkar sum, vantlang sum, pawl sum leh kohhran sum eiru leh tichingpen nih zah nachang hre lo Kristian politician, sawrkar hnathawk leh kohhran hruaitute an awm nual. Hmanlaia zah leh mualpho theihna tura ngaih kan sawi tak thil tihsualnate khi tih pawi tih lohna leh zah nachang hre lo Kristian an pung zel a ni.
Mimal, chhungkua, khawtlang, ram leh kohhran mualpho lo a, ṭha lam a pan zel theihna turin zah nachang hriat i zir thar leh teh ang u khai. Thil sual titute zak se la, an sim theihna turin leh mi dangte thil sual ti lo tura zualkona atan thil sual titute chu name and shame (an hming tihlana tihmualpho) ni ṭhin sela a ziaawm a rinawm. Zaktheilo leh thil tisual luih fotute erawh chu, dan angin an chungah rorel ni mai se. Van Pathian an hlau si lo a, lei ‘pathian (dan anga hremna) tal an hlau mahna?
A tawpah chuan, Bible-in Kristiante chu tualthahna, rûkrukna, thil sual tihna leh mi tibuaitu nihna te avanga mualphoa awmin kan tuar tur a ni lo. Kristian nih avânga tuar kan nih erawh chuan zah tûr a ni lo a, Krista hming kan put avângin Pathian chawimawi zâwk tur kan nihzia min fuih a ni (1 Petera 4:15-16). Pathian chuan, “Mi chawimawi apiangte chu ka chawimawi ang a, mi hmusit apiangte chu ka ngaihnêp an ni dâwn si a,” tiin a sawi (1 Samuela 2.30). Ni e, rinawmnaa nun ringtute chuan, “Amah an en a; tin, an lo êng ta a; an hmêlte chu eng tikah mah a zak lo vang,” (Sam 34:5). Chutichuan, ni kin niah chuan “Thil ṭha titute chu nun nei tûrin an tho leh ang a, thil ṭha lo titute erawh chu thiam loh chang tûrin an tho leh ang,” (Johana 5:29).
- Laiu Fachhai