Written by
- F. Lalremsiam
Chaltlang. 8415994340

MI CHUNGCHUANG – LALKHAMA

1. Mizoram Peace Accord hming sign hnantu pathum zinga pakhat a ni satliah mai lo! Mizoram kan Buai laia Politik Milian ber ber Pathum, Pu Laldenga, Pu Lalthanhawla leh Brig. T.Sailo te Politik tlangsang fianrial leh Hun remchang te tea Thufing leh Thurawn ṭangkai tak tak thehpui fo ṭhintu a ni bawk. Last Minute thlenga thawk Remna Ni June ni 30, 1986 min thlenpuia Sign hnantu, vawiin thlenga mi la dampuitu hi lawmpuiin i chawimawi ang u. Accord Hlawhtling ber a ni bawk si. Kum 40 a lo ni ta ṭep – Ruby Jubilee! Remna zawng tura IPS bansan ngam, Pu Lalduhoma Chief Minister lai ngei hian! Zalenna sualna kawng thim hnuaia Martar zawng zawng leh Thilthleng langsar zualte i chronicle ngei ang u hmiang-chhuanthar zel tan!

2. Accord Sign hnantute: India Sorkar aiawh Home Secretary Pu RD Pradhan. Mizoram Sorkar aiawh Chief Secretary Pu Lalkhama. Zalenna sualtu MNF aiawh an Hotu ber Pu Laldenga. An va chhuanawm em! Pu Pradhan Service Tawp Ni Hmawrbawkna chu.

3. Pu Lalkhama chu: Mizoram aṭanga IAS(RR) hmasa ber, 1959-a lut a ni. UPSC hnuaia All-India Competitive Exam-naa tling te hi Regular Recruit (RR) tiin luhdan ngaihhlut hlawh ber pawh a ni bawk. Mithiam ni satliah mai loin sense of justice, rilru zau tak nei a ni bawk a, Administrator hlawhtling a tling. A Batch pui, vai mihlun hote pawhin Tribal Quota IAS ve mai enin en loin, chutiang chu an hmuh dan a ni. “Khawchhak Mifing” an tifiam ṭhin! Huaisen leh remhriatna a pianpui tlat bawka a tlang zar zar fo ṭhin. President Rule chhunga Governor huaisen Pu Hiteswar Saikia nena an chevel chu a pui rem rem hle. Sawiin a siak lo! Mumang a ni lo.

4. MNF mi leh sa, an Hotupa ber thlengin Hnaih hun leh Hlat hun, chintawk a thiam ber hial awm e. India leh MNF Remna zawnga an inbiak laiin Delhi daifem deuh ṭhin Pamposh Enclave-ah Pu Laldenga te an dahna hlat lo teah in a zuk luah ve chat. Ka zin ṭum khat phei chu an inah ka leng a, chaw ka ei ve nghe nghe.

5. Pu Lalkhama chanchin ziak turin a hrechiang ber pawl ka ni ang a, ziak thiam ber ka ni kher hauh lo ang. Kum 1950-ah Govt. Mizo High School-ah kan pawl chung chiah, kei aia kum 2 vela upa a ni. Kum 70 (Sawm sarih) chuang inhria kan nih chu. An Pawl-ah thiamthei ber pakhat English thiam bik riau nia sawi a ni. Keipawh an hnuaiah chuti ve deuh hlek, inkawm lutuk si loa inhria kan ni.

6. A nupui Pi Hmingthangi d/o Dr. Saptea kha Dawrpui ME School-ah Class-VI 1949-a zirho kan ni. A nuṭa phirpui Pu Lalruata te nen Mizo High School-ah pawlpui, Matric Pass tlang kan ni bawk. Amah Pu Khama nen hian All India Service Assam Cadre-a awm ho ṭhin, UT leh State-ah AGMUT Cadre zuitlang leh zel kan ni. 1959 IAS leh 1965 IPS kan ni. Hmun khata thawhho loh chang pawha chanchin inhre atwn reng fo kan ni. Kan nuam tih zawng a inang loa kan nunphung leh kan hnathawh duh dan a inang lem lo fo. In anna awm tlat erawh thian inhlat lo nih duhtawk ve ve, Mizoram tana ṭha ber duh ve ve. Kan thiam dan lah a inchen chuang bawk lo. Ani chuan “Chin Tawk” a hriaa pawisawi lo tawk a thiam zel, kawng tinreng leh thil engkimah!!

7. Kan Senior ṭhian, Chief Secretary a nih aia ka Boss a ni a, kan Pension hnuin MNF Party MLA kan ni dun-1993-98 khan, Aizawl khawpui Bial Pahnih ai kan awh dun. Tling zo loa MNF Party MP Candidate pawh kan ni ve ve bawk. Service lai leh Politik-ah Top Secret khel fo ṭhin bawk kha. Service laiin ṭhian nih vanga puihna Posting leh kei leh ka fapate Service atan ṭangkaipuina Advantage ka neih ka hre lo. Sawi tur a awm miah lo ang, kan lawm tawk.

8. A nupui Pi Hmingthangi, a thlang sual lo! A pianpui U Khuma nupui Pi Thankimi laizawn chu. Induh, inkawp rem thiam leh hlawhtling chu. Relationship bulpui, intihphuisui tawnna = Complementary model nghe nghe niin! Pi Hmingi hi nu hlim thei, ṭawng duh, nelawm leh mi rilru zau deuh mai niin mi harsa leh mangang a hnen thleng tawh phawt chu ṭanpui var duh vut vut ṭhin a ni. A pasal dinhmun leh nihna hre ranin a che var zel. An zarzo kha an tam awm mang e! Milian mite, a zo a vai, phek en vek thei a ni. Academic taka zir sang ni lo mah se Functional English leh, Hindi a thiam zawng zawng a ṭhamkawp zung zunga a kiangah tu mah an hawihai ngai lo. Hlim takin an nui bawk bawk zel thei ṭhin. A inngainep ngai loa Complex uai-hniamtu a nei lo. A lanna hmuh tur awm hek lo. A pui vei nen mual a liam hma lutuk a ni. A pawi mang e!

9. Pawl Ropuia Pu Lalkhama mi Ropui chu. Aizawl Mizo High School 1949-53 hote Matric First Division Zirlai Sawm lawih, Gauhati University hnuaia 1953-a chhuah thei kha Record an siam chiang! Kan Sikul pumpui tan Nikhat chawlh Pu Sangliana, Headmaster khan Hlim leh Lawmin a puang-kan au ring, Zirtirtu zawng zawng nen kut kan beng hluah hluah. An pawl hian Mizo an chawimawi nasa ber ka ti, a chhan tlem té chauh sawi ila.

a) Amah Mizoram IAS(RR) hmasa ber kan tih tawh bakah Pu Rokunga Chongthu IPS(RR)-1962, Pu Ngurchhawnthanga IRS-1962, Pu RV Lalmawia IRS-1964 leh Postal IPS Pu Lalmunga Ralte.

b) Mizo BE Pass hmasa ber pahnih Pu Robula leh Pu K.Thangzuala. Chief Engineer hmasa ber bawk te. Pu K. Thangzuala phei chu MLA, Minister hial thei kha. TNT Ram zau deuh mai Petu bawk.

c) Pu Lalawia M.Sc, Higher & Technical Education Director hmasa ber kha.

d) Nula Rokimi Mizo M.Sc (Anthropology) hmasa ber bawk kha.

e) Aizawl Nula hmelṭha Pi Lalliani te, Zaithiam Pi Thangliani te, kawng dang danga chhuantham tam tawk nei.

10. Mihring Pu Lalkhama kan X-Ray dawn. A mihring mihrinna hian a dawl zo ang em? Buk Lung nge kang ang amah Pu Khama?

a) A hmasa berah a Personal Integrity. Union Christian College, Barapani-Shillong leh Madras Christian College aṭanga inzirchhuak, Students Christian Movement = SCM pawha lo inhmang tawh Kohhran lam Rawngbawlna atan Serhhran = Ordained tak lem loh ti mai ila. Eng emaw chenah a nunah sulhnu lian hmuh tur lang lo phenah erawh thawktu nei tlatin a hria.

b) Chhia leh Ṭha hriatna, hriatna ṭha tak pianpui leh chhungkua inkaihhruaina ṭha taka seilian a nihna hian, pawisawi lo tawk, chintawk nei thiamah a siam a. A hmaa kan sawi tak ang khian Pathian ṭihna a vawng ru tlat niin a lang.

c) Nunphung leh Service-ah Mihring tungchhoa kalte thlemna a pumpelh lo. A tawk tam zaw hlei hlei awm e. Tlangval lai hun ṭhaah, a tumruhna leh a thawh nasat em vangin nula a chhai kual ve hman lo. Pa tawi lam, inphut leh ngo lam, hmelṭha tak, nun uluk leh thawmhnaw ṭha tak a inhmeh zawng nen “Smart hle reng” kha a ni.

d) Pachang IAS milian a nih zet chuan a sense tin mai inbuan kan hmu ta le. Fing ta na chuan sum leh Rohlu te, mawi leh hmelṭha = Beauty hai hauh hek lo. In ṭha takte a nei, Huan leh Ram a nei thlih thliah bawk. A hausakna a zual zel ang. Tu leh Fa ṭha tak tak a nei. Rem a hriaa pawisawi lo tawkin an leng dial dial I ti leh chiah mai ang. Court-a thubuai a neih ka hre lo.

11. Lehkhabu Pathum a ziak tawh a. “Ram Thianghlim Israel” ram an fanna Diary kha a te ber a. English-a a ziak, “Random Reflections of a Mizo Civil Servant” te hman deuh mai a “Mizoram Thlirna” a ziak te hi an hlu hle mai. Chhiar tlak, zir tham, chhut chian dawl leh Ram hmangaihna leh a lungphum lam funkhawmna niin a lang. Danpui leh a kentel Article pawimawh te hi a hre hneh khawp mai.

12. Remna leh Muanna Mizoram tan a duh nasat dan, President Rule-a Governor Pu Saikia nena Nikhat thila MNF Returnee zarual (100) Sorkar Hnaa Appointment Order chhuah tura Circular Lawn Puan Ina ṭhut nilen piap kha sawi a ṭul. Order za (100) kan chhuah hman chiah lo naa a hnua hna pekte nen, Returnee 200 chuang an tling. An inbenbelna tur leh khua-leh-tui lungawi an nih tak zetna tur a duhzia ka hmu-kei, heng thu ziaktu, Home Commissioner barhluih, an rorelnaa ṭanpuitu atana an man hian mak tam tak ka hmu. Returnee te Rehabilitate a duhdan leh a tum dan Sorkar lai leh MNF hotute duh loh-“an awmzuina khua leh an awm zel dan monitor an duh lo. Rin loh reng leh enthlak zuina niin an ngai si. A pawi a ti hle. Ka inrawlh ve hlek lo, min beisei eih lo bawk.

13. Ka hriat ve chu Mizoram Land-use, Jhum Control Program leh Mizoram Village Record siam, Pu Lalkhama ruahman ang puitling zo lo, NLUP chenin ka uipui ve. A hrula langsar ta mah zawk, In chung Rangva a thlawna sem = Roof for the Roofless te kha. Neta-land-a kum 5 zet Babudom ka ṭan chhung khan PHE leh Civil Supply, Fur leh Ṭhal Problem min temtir chiang. Ka buai thei teh a nia aw! FCI ka hmelhriat phahna. Khasi IAS unau JM Lyngdoh rahbi, a u Lowrence Lyngdoh a tlak silna “Awt” kha!

14. A sense of Justice a khawngkhaw-bai nge a Human Rights Humane lutuk? A class-mate Pu Robula nena an chungchanga duhsakna zara Mizoram Engineer zawng zawng Beneficiary zo ta kha! Keini ve lah a letling chiah si. Heng aṭang hian, ani Pu Khama hmaah zet chuan Mak pawh a Mak lo zo zel!!

15. Pi Hmingthangi kan Nghilh loh nan: Thil tam tak karah a Hospitality zar ka zo ve, Champhaia ka ṭhian ṭha ber Biakchhunga SIB mikhual ka tawng. Ani MNF Army Chief, kei Aizawl SP-Kum 29 hnuah, SIB Bangla Pui, Tuikhuahtlangah 1976 July Accord hlamzuih lai vel khan! Pu Doval AD-SIB leh Chhunga ṭhian Lalsangliana te nen, kan hlim hle mai. Ṭhianṭha inkawm titi bak engmah a leng lo. Pi Hmingi Mizo chawhmeh tui an tih thute nen chauh! A lo mikhual ve zeuh zeuh. Kan kim tawh lo!

16. Romantic Warfare Mizoram tan thil thar a ni lo. Lalruanga leh Keichala te chanchin thawnthu kan nei. Mi ropui, a pian chhuah ruala Lianga Sazu tlan lai man thei, Keichala thlaichhiah nana Hrangsaipuia Seki-phir chhuhsak thei, Dawithiam. Mizo Chhurbura hre lo kan awm lawng. Phungpuinu mantu, a intlan-chhuahna Seki-Buhchhuak, Buhchangrum leh sa chhumhminsa koh chhuahna Khawl Ropui Ber! Keimi laka Kungawrhi chhanchhuaktu Phawthira leh Hrangchala te.

17. Kum za (100) tel eng zat emaw lai liam hnuin, Mautam Ṭam 1959-60 chho Harsat mangannaah, Pi leh Pu hun chena Mizo Zepui (Chivalry) an pianken kumkhua (ingrained, imbued & imbibed) chu Pu Laldenga leh a ṭhian hote’n an rawn kaitho thar leh ta a nimai chauh.

18. Pu Lalkhama te nupa kan pawh luh hmain, Central Sorkar Uisathiam (Sleuth), 1975 January, Unlucky Thirteenth nghawr chhuah, lo zuanglut thut, sawi rih zet a ṭul tlat mai. Ani hi Kashmir-a Prophet Mohammed-a Relic bo, an zawn buai luai luai laia chharchhuaktu bulpui ber nia sawi, hmingtṭha tak kha a ni. IPS Chief Secretary kha. Rambuai tan 1966 aṭanga Kalmar leh a haw vanglaiah chuan a zual. Tawi te chauhin.

19. Sipai Operation Suppression leh Repression tawrhhlelhawm mangkheng: Hnatlanga Awp bettu Sipai Post saksak leh hungsak, Movement Permit, Check Gate, Courier Dak tlanpui, a ruk a ral leh phalna kengin, rinhlelh man, sawisak hrep-Ram-tui-lei-lo khawp leh Thihpui chawpchilh, Quarter Guard, Jail Runthim, Sipai Curfew leh MNF Curfew, Unau hmel hai (palh) dahṭhat leh Jail zau. Pawngsual huat-thlala ber leh Search chi tin. Thim hnuaia Tuboh leh Dolung inkar chu!

20. “All is Fair in Love and War” a thleng ta a. Hmanrua chu duh duh, engkim engkim. Hei zet chu Independent Sovereign State sual man Epic ber lai a nih loh nakah! A man a tam, A kawng a thui, tluk leh tlakna a tam kan tih reng kha. Romantic lam thlirin i her leh ang hmiang.

21. Chutiang boruak rit leh Thim hnuaiah chuan a ni Pu Lalkhama leh a nupui Pi Hmingi te huaisenna leh remhriatzia kan hmuh tak. IPS Chief Secretary, SIB-AD Ajit Doval leh DCIO, Army Intelligence Officer leh an Handler Top to Bottom ho leh Tualchhung Pa fel tu tu emaw inveh titih, inbihruksiakna khawvel-ah chuan-uneven Playground-ah an che vel. Khawii lam lam tan pawh an ṭangkai kawp. Khawih ngaihna an hre thei lo/duh lo. Mi naran tan ring rawlh ve ngawt chi a ni lo. Engkim tak meuh Huam (Risk) a ngai. Remhriat a ngai, chintawk thiam a ṭul, Dawihzep tih chi loh tawp! Sorkar rorel lai leh Ramhnuai lam ṭantu thlim emaw, hman ṭangkai emaw a ṭul khawp zel bawk si. “Reign of Terror dobol” kar chu le!

22. Hetiang thil teh ṭeuh vang hian alawm “Safe Conduct-Official leh unorthodox Local” daih te, intlankhalh tum ta reng reng, mit insiai chhawk leh insiai khum thute kan sawi kai. Insawhngheh leh Lar khelin Beat Contest hmasa ber, Assam Rifles Drill Shed-ah ṭanin, Born again-Piangthar dik tak nih der nen Mizo Officer Pasal nei thar Palal, Vai Lalin a ei tak nghe nghe kha! Human Rights zawlnei, Brig. Ṭhenphunga Sailo a lo lang. A pension Mizorama sawmchhuaktu chu Pu Lalkhama a ti. A fate'n an aupui bawk. Hneh zel chunga khua a fannaah mipui an hlim em em zel. Mahse runthlak taka man, Jail-a tan a ngai! A lo chhuak, a rawn Chief Minister, Surendra Nath a Chief Secretary. An “in Quit” tawk chiah. Zangkhua a Bungbu! Pu Nath-a khan min Dawi aa hman lo deuh.

23. Kum 1976 July Accord Hlamzuih sawi loin kan khar thei nang. Hetah hian “Fak leh Chawimawi” tura ka ngaih chu, Biakchhunga MNF Army Chief leh Lalsangliana Sailo, Pu Laldenga Special Assistant ṭhin te, Pu Ajit Doval AD-SIB tuna National Security Adviser te, Pu Surendra Nath Chief Secretary te leh Pi Hmingi te nupa, SIB khualṭha lo mikhual ve leh zeuh ṭhin, Mizo chawhmeh tui tak leh thurawn ṭha lo khilai ṭhintu te kha. Lung an tileng mang e aw!


- F. Lalremsiam, Chaltlang. 8415994340