KAN LO TIHSUAL TAWHTE
Sap hoin kum 57 chhung (1890-1947) min awp a, min awp hneh viau mai. Kan hnamin kalphunga kan lo neih zawng zawngte min thlak danglam sak hman tep hial a, kan sakhaw biak dante min thlak sakin kan khawhawi min thlak sakna pawh tam tak a awm bawk. Zu in ṭheuh ṭheuh zingah Mizo zu in dan chu sualah min ngaih sak bik tlat a, kan khuang ngei pawh chu an drum aia danglamna a tam loh tehlul nen setana hmanrua ang hialin min ngaih sak a, kan hla tam takte ngei pawh sual rawngkai min tih sak bawk a nih kha. Min awptu Bawrhsapte ngei chu thiamna sang tak nei an nih hlawm vek avangin keiniin lungthu tlawhchhana kan lo hnial ve ngawtna chuan awmzia a nei tak tak ngai lo a, an rorelnaah ngei pawh chuan khawtlanga pa râwn kai chinte chuan thu han nei ve ṭhin dawn mahsela midum kawng lai zinga a nei te ber thu ang chauhin an ngai pawimawh tak tak ngai chuang si lo. Chutiang taka min awp hneh avang chuan min haw san hnu kum tam tak thlengin an zia chu kan la chhawm zelin kan hming phuah thlengin an hming chu kan la tel hram zel a, mawi riau bikin kan la zuk hre zel a nih hi.
Kum 1941 alo thlen chuan Indopui Pahnihnaah Ṭangrual Pawlte (Allied Forces) chuan an ram awp hrang hrangte ṭanpuina an mamawh avangin Thuthlung ṭha tak an siam a, chu chu ‘Atlantic Charter’ tih a ni. Hei hi New Foundland bul Atlantic Tuipui chunga US President Franklin D. Roosevelt leh British Prime Minister Winston Churchill te’n Aug. 14, 1941-a lungrual taka an siam a ni a. Hemi Thuthlungah hian Indopui Pahnihnaa an chak chuan an ram awp behte tan Zalenna ‘Self Determination’ neih tir an tiam a, chu thu delhkilh chuan British ram awp, India, Burma, Ceylon (Sri Lanka) ram hruaitute pawhin Allied Forces lam puih an ti thlu a.
Atlantic Charter-ah chuan thil pawimawh tak tak pariat ziah lan a ni, chungte chu:
1. No territorial aggrandizement: Ram luah (Territorial possession) tihzauh loh.
2. Remtihna tel lova ramri tihdanglam loh: A tuartu mipuite remtihna tel lo chuan ramri tihdanglam loh.
3. Mahni inrelbawlna: Tharum hmanga mahni inrelbawlna laksak tawhte hnena a ngai anga inrelbawlna pek let leh.
4. Economic co-operation: Sumdawnna lama harsatna awmte tihtlem leh ei leh bar zawnna lama thawhhona tihhmasawn.
5. Social security: Hnathawktute dinhmun tihchangtlun, sum leh pai lama hmasawnna, leh khawtlang himna tihchangtlun.
6. Disarmament: Râl beitute ralthuam tihbo leh ralthuam tihtlem.
7. Hlauhna leh tlakchhamna laka zalenna: Indo hlauhna laka zalenna leh tlakchhamna laka zalenna (economic needs).
8. Tuipui-a zalenna: Tuipui chunga zalen taka lawnga veivahna leh tuipui chunga sumdawnna.
He Thuthlungah hian ram hruaitu hrang hrang, British, USA, France, Russia te chuan an sign a. Tin, India, Burma, Pakistan ramte aiawhin Jawarlal Nehru, Aung Shan, Ali Jinah te chuan an sign a, Reng lal leh Raja te pawhin British puihna turin an sign bawk. Chu thu kal zelah chuan Mizo Lalte pawhin Bawrhsap Mc Call-a Bangalow, Aizawlah chuan Union Jack hnuaiah an sign ve bawk a, hetah hian Mizo Lalte hi 300 zet an tel. May 6, 1942-ah Union Jack kal hualin thu an tiam a, Mc Call ngei pawhin ‘He Indonaah hian ṭangrualho hi an chak phawt chuan, Indo zawhah in ram awm zel dan tur (destiny) chu nangmahni kuta dah a ni ang’ tiin a tiam a ni. Tichuan Aug. 1945-ah Japan chu a tlawm a, British pawhin a ram awpte chu chhuahsan a tum nghal a, an ram awpte tana Independent Act pawh July 18, 1947-ah chuan pass a ni.
Keini Mizote tan ngei pawha zalenna tur chu min awptu British pawh chuan a theihnghilh miah chuang lo a, a kawng hmasa ber atan Mc Donald hunlaiin Politics lama ke kan pen ṭanna atan Political Party din a lo remti a nih kha. Chutiang chuan R. Vanlawma ngeiin April 9, 1946, Thawhlehni chawhnu lamah chuan Mizo Union din phalna turin Bawrhsap Mc Donald remtihna a la a, hei hi kan zalenna atana rahbi pawimawh tak a ni. Amaherawchu kan MU Hruaitu hmasate khan Bawrhsap ep zawnga ngaihdan an neih tlat avangin rorelna leh khawtlang enkawlna kawngah an lungrual tak tak thei lo a, Bawrhsap 31 laiin min awp chhungah khan lungrual taka rorelna neih hi a awm meuh awm lo e. India-in zalenna a neih hmaa Bawrhsap hnuhnung ber Mc Donald (1945 – 1947) phei chuan min hmangaihin kan hma hun tur a ngaihtuah viau pawhin a hriat a, mahnia kan din theihna turin Constitution pawh min duansak hial a nih kha, nimahsela kan MU hruaitute nen khan an inmil thei ngang si lo a, MU hruaitu Ch. Saprawnga phei chu vawi hnih lai a beng nghe nghe.
Kan hruaitu hmasate khan Atlantic thuthlung kha hre rengin lo bawhzui ni sela chuan vawiina kan dinhmun chu a danglam ngeiin a rinawm.
Kum 1986 June 30-ah India leh Mizoram chuan inremna kan nei a, hetah ngei pawh hian kan hruaitute khan hamhaih lian tak an nei leh a, chu chu State kan nih ruala MLA neih zat turah ‘Excluded Area’ kan nihpui Nagaland leh Arunachal Pradesh te’n MLA 60 an neih laiin keini chuan 40 chauh kan neih phah ta thung a, hei hi a chhan ber hriatthiam a har nain kan hruaitu hmasate khan ngaihtuahna thui leh zau tak lo nei sela chuan MLA hi 60 nei ve mai awm tak kan ni. Tin, MNF Delegation-te khan Mizo hnahthlakte inzawmkhawm a, Mizote luah chin ram (Contiguous tract) inhlawmkhawm a, rorelna pakhat hnuaia awm kha an sawi chhuak a, nimahsela India sorkar chuan thuthlukna mumal a neih pui duh ta lo a nih bawk kha. Heng bakah hian, Aug. 21, 1986 – Feb. 19, 1987 chhunga coalition sorkar kan neih lai khan Ṭawipui bialtu ZD. Sangliana, Congress party aṭanga MLA agenda “Mizo hnahthlakte rorelna pakhat hnuaia awm” tih chu lungrual takin an pass a. A bawhzui dan tur kawng erawh ngaihtuah a ni ta lem lo kha a pawi hle. May 20, 1988-a Zo Reunification (ZORO) lo pian chhan pawh hi hnam inpumkhat duhna vang a ni.
A dang lehah chuan Mizoramin REMNA kan neih hnua state-a min hlangkaitu Rajiv Gandhi chu Mizoramah a rawn kal a, Aizawlah July 8 – 12, 1986 chhung a cham a. A cham chhung hian Lunglei leh Champhai pawh a tlawh a, a kalna apiangah mipuiin kutbengin kan lo lawm dur dur a. Lammuala thu a sawinaah pawh Mizoramin remna kan neih theih avanga a lawmzia a sawi a, Mizoram tana engkim a phal zia sawiin; khawizu leh hnute tui luanna rama a siam theihzia te a sawi a. A nu thihna aṭanga reiloteah Prime Minister a ni a, helna leh remna awmzia pawh a hrechiang viau awm e. Chuvang chuan Remna kan neih avangin min lawmpui mai bakah amah ngei pawh a inhawng hle a, nimahsela keini lam khan ram leh hnam tana ṭha tur thehluh kan lo nei lem lo tlat mai kha a pawi hle mai. Hmeichhe thu dawn takin han sawi ila, hengte hi thehluh chakawm tak a ni:
• Chakma Autonomous District Council (CADC) ṭhiah
• Economic Infrastructure Development
• Hydel Project
• Kalkawng, Airport, International Airport, adt
• Inner Line Reserve leh Ramri chungchang, adt
Tin, Rajiv Gandhi kha Mizorama a awm lai hian North east state Chief Minister-te a kokhawm hial a. He NE CM-te a kohkhawm hi July 11, 1986-niah niin an hnenah chuan ‘In State-ah Mizo mi cheng engzatnge awm, an chenna ram luah chin eng tiat nge? Mizoram State tharah ka dah lut dawn a ni’ a ti a nih kha. Chutianga a sawi chuan State dang CM te chuan ‘Yes Sir, Yes Sir’ an ti hlawm vek a, he thu hi kan mi hmasate chuan an la hrechiang hlawm viau ang. Hei hi MNF Delegation-te thu lo thlen tawh ngei kha a ni bawk nen kan hruaitu hmasate khan chak takin han bawhzui sela chuan a hlawhtlin mai pawh a rinawm.
Rajiv Gandhi chuan Mizoram chhuahsanin Delhi lamah a hawng thla a, Minister pariat pawt khawmin ‘Committee of Minister’ a siam a. Chairman atan Mr. Narayan Dutt Tiwari, Union Industry Minister chu a ruat nghal bawk a. Anni chu Mizoramah an rawn chho leh vatin Chairman ND. Tiwari chuan ‘Prime Minister-in Mizoram chu khawizu leh hnutetui luanna ramah siam a duh a, chumi atana engkim pawimawh leh ṭul ti thei turin min tir a ni. Prime Minister ai kan awh a, Delhi sorkar Aizawlah a rawn insawn a nih hi, Sanctioning power nen a ṭul ang ang ti thei turin min tir a ni, in duh apiang sawi rawh u’ a tih pawh chuan keini lam chuan sawi tur kan nei mumal tlat lo a, a pawi hle mai.
Hemi chungchang hi Prof. JV. Hluna chuan heti hian a sawi a – Kum 1995-ah khan ND. Tiwari hi MP pangngai a nih hnuin a chenna Inah Brig. T. Sailo nen kan leng a, chutah chuan in Chief Minister chuan Tui hi kan harsa hle a, tunah chuan thingtlang khaw tina School leh Biak In hi rangva in chung a ni deuh vek tawh a, fur laia ruah sur a tui dawh nan tuizem sem min phalsak la, ṭhal laia tui hman tur an nei thei ang. A man tur min pek dawn phawt chuan chu chu kawng awlsam leh ṭha tak a ni a ti e a ti a, a sawi zawng pawhin pawi a ti a, You have missed a golden Opportunity min ti ringawt a ni tiin.
Hetiang hian kan Politician hmasate khan hun ṭha an lo bawhpelh a awm tlat mai a, an ngaihtuahnaah thil dang a awm vang pawh a ni ang e. A chhan berah chuan Tualchher lutukin Politics-ah bul kan ṭan vang a ni kan ti lo thei lo ang.
- Mahmuaka Chhakchhuak